Człowiek Współczesny (rasa)
Człowiek Współczesny
flickr:4530975982

rys. by: FANTAoSTAś

SYSTEMATYKA
Domena: Eukarioty
Królestwo: Zwierzęta
Podkrólestwo: Tkankowce
Nadtyp: Wtórouste
Typ: Strunowce
Podtyp: Kręgowce
Nagromada: Czworonogie
Gromada: Ssaki
Podgromada: Ssaki właściwe
Szczep: Łożyskowce
Nadrząd: Euarchonta
Rząd: Naczelne
Podrząd: Haplorrhini
Infrarząd: Antropoidy
Nadrodzina: Małpy wąskonose
Rodzina: Człowiekowate
Podrodzina: Homininae
Rodzaj: Człowiek
Gatunek: Człowiek rozumny
Podgatunek: Człowiek współczesny

Nazwa: Człowiek współczesny
Łacińska nazwa: Homo Sapiens Sapiens
Angielska nazwa: Human Beings
Inne nazwy: Ludzie, Ziemianie
Klasyfikacja: podgatunek Człowieka rozumnego.

Wzrost: 1,50m - 2,20m
Waga: 50kg - 120kg
Środowisko: Cywilizacja
Występowanie: tereny stałe Ziemi
Styl życia: rodzinny
Odżywianie: heterotrof, polifag
Oddychanie: tlenowe
Rozmnażanie: płciowe – rozdzielnopłciowość – stosunek płciowy
Dojrzałość płciowa: biologicznie człowiek zdolny jest do rozrodu już nawet w wieku 15 lat, ale etycznie za dolna barierę wieku rozrodczego w wielu kulturach przyjmuje się dorosłość czyli 18 lat.
Nazewnictwo płciowe: samiec – chłopiec, samica – dziewczyna (osobniki młode); samiec – mężczyzna, samica – kobieta (osobniki dorosłe)
Ciąża: 281 dni ± 44
Potomstwo: 1 lub 2 (bliźniaki) (rzadko, ale zdarza się również 3-9)
Długość życia: 70-90 lat

Charakterystyka

Człowiek współczesny (Homo Sapiens Sapiens) - jedyny występujący współcześnie podgatunek z gatunku Człowieka rozumnego (Homo Sapiens) zamieszkujący całą Ziemię. Człowiek anatomicznie współczesny powstał 200-150 tysięcy lat temu w Afryce. Mniej więcej 100 tysięcy lat temu dotarł na Bliski Wschód, ok. 60 tys. lat temu do Australii, a prawie 40tys. lat temu do Europy (był to tzw. Kromaniończyk, czyli człowiek z Cro Magnon (od nazwy stanowiska archeologicznego we Francji).

Budowa

Pokrycie ciała

Układ narządów osłonowych pokrywających całe ciało człowieka nosi nazwę Powłoki wspólnej (łac. integumentum communae), składa się z powłoki właściwej czyli skóry (łac. cutis) oraz przydatków skóry (łac. adnexa cutis), do których zalicza się gruczoły skóry (łac. glandulae cutis), włosy (łac. pili) i paznokcie (łac. ungues).

flickr:4542356197

Skóra człowieka w niewielkim powiększeniu.

SKÓRA (łac. cutis, gr. derma) - największy narząd powłoki wspólnej (łac. integumentum communae) człowieka współczesnego o złożonej budowie i wielorakich funkcjach, zwana także powłoką właściwą. Podstawowe funkcje skóry to:

  • izolacja środowiska wewnętrznego od zewnętrznego (czynników fizycznych, chemicznych i biologicznych) - mechaniczna osłona i obrona organizmu głównie przed drobnoustrojami chorobotwórczymi (ważny składnik odporności nieswoistej)
  • termoregulacja ustroju
  • udział w gospodarce wodno-elektrolitowej (gruczoły potowe)
  • percepcja (odbiór) bodźców ze środowiska zewnętrznego (dotyk, ból, ciepło, zimno) poprzez receptory w skórze i naskórku
  • melanogeneza (melanina chroni organizm przed mutagennym promieniowaniem ultrafioletowym)
  • wchłanianie niektórych substancji
  • gospodarka tłuszczowa
  • gospodarka witaminowa (synteza witaminy D3 z 7- dehydrocholesterolu).
  • wydzielanie dokrewne i reakcje odpornościowe (skóra zawiera komórki Langerhansa należące do APC, czyli komórki prezentujące antygen).

Skóra jest narządem pokrywającym i osłaniającym ustrój. Ogólna powierzchnia skóry u człowieka wynosi 1,5-2 m², a grubość wynosi 1,5-5 mm. Składa się z trzech warstw: naskórka, skóry właściwej i tkanki podskórnej. Naskórek składa się głównie z dojrzewających komórek nabłonkowych, nazywanych keratynocytami i tworzy kilka warstw m.in. podstawną. Oprócz keratynocytów w naskórku znajdują się również komórki barwnikowe — melanocyty, komórki odpowiedzialne za reakcje immunologiczne - komórki Langerhansa i komórki układu nerwowego — komórki Merkela. W skórze właściwej utworzonej z tkanki łącznej znajdują się włókna kolagenowe i elastyna oraz elementy komórkowe: fibroblasty, mastocyty i komórki krwi oraz naczynia i nerwy. Tkankę podskórną tworzy tkanka tłuszczowa i łączna. W skórze znajdują się przydatki skóry: gruczoły potowe (gruczoły ekrynowe i apokrynowe), gruczoły łojowe, paznokcie i włosy. Skóra spełnia wiele czynności ochronnych: przed zakażeniem bakteriami, grzybami, wirusami, przed czynnikami mechanicznymi, termicznymi, chemicznymi i promieniowaniem świetlnym, oraz zapewnia niezmienne warunki dla środowiska wewnętrznego organizmu (homeostazę). Poza tym skóra spełnia czynność percepcyjną ciepła, bólu, dotyku, ekspresyjną w wyrażaniu stanów emocjonalnych, resorpcyjną oraz bierze udział w magazynowaniu i przemianie materii. Skóra w okolicy otworów naturalnych (usta, nozdrza, odbyt, pochwa itp.) przechodzi w błony śluzowe. U człowieka najcieńsza jest na powiekach, natomiast najgrubsza jest na pięcie.
Budowa skóry:
Skóra składa się z trzech warstw (licząc od zewnątrz):

  • naskórek (epidermis) - warstwa zewnętrzna pełniąca funkcję ochronną i rozrodczą, która posiada barwnik - melaninę, nadającą włosom i skórze barwę; naskórek dzieli się na 4 lub 5 warstw w zależności od grubości. Są to (od dołu):
    • warstwa podstawna (łac. stratum basale)
    • warstwa kolczysta (łac. stratum spinosum)
    • warstwa ziarnista (łac. stratum granulosum)
    • warstwa jasna (łac. stratum lucidum) - tylko w miejscach gdzie skóra jest gruba - na podeszwach stóp, zwłaszcza na piętach i wewnętrznej stronie dłoni
    • warstwa rogowa (łac. stratum corneum), która dzieli się na warstwę zbitą (łac. stratum compactum) i warstwę rogowaciejącą (łac. stratum disjunctum)
  • skóra właściwa (łac. cutis vera) - warstwa środkowa, zawiera receptory, naczynia krwionośne, nerwy oraz gruczoły, np. potowe, jest to warstwa odżywcza i wspierająca (ma od 1 do 3 mm grubości)
  • tkanka podskórna (łac. hypodermis, tela subcutanea) - warstwa najgłębsza, zbudowana z tkanki łącznej właściwej luźnej; zawiera komórki tłuszczowe, izoluje przed nagłymi zmianami temperatury.

Przydatki skóry (wytwory naskórka):
Do skóry zalicza się również przydatki skóry (adnexa cutis), powstające z nabłonka tworzącego naskórek:

  • włosy (pili) (m.in. rzęsy i brwi)
  • paznokcie (ungues)

Receptory w skórze są narządami zmysłów: dotyku, bólu (nocycepcja) i temperatury.

Gruczoły:
W skórze właściwej i w warstwie podskórnej występują gruczoły potowe i łojowe, naczynia krwionośne i ciałka zmysłów.
Do przydatków skóry należą też gruczoły (glandulae cutis):

  • gruczoły potowe (glandulae sudoriferae)
  • gruczoły łojowe (glandulae sebaceae)
  • gruczoły sutkowe (glandulae mammariae)
  • gruczoły mlekowe (glandulae lactiferae)

Unaczynienie skóry:

  • sieć głęboka - skóra właściwa, tkanka podskórna
  • sieć podbrodawkowa - u podstawy brodawek
  • sieć powierzchowna

Przy oziębieniu następuje odruchowy skurcz naczyń krwionośnych i mięśni stroszących włosy (musculi arectores pilorum).

flickr:4543144286

Przekrój mieszka włosowego z włosem:

1) włos, 2) powierzchnia skóry,

3) sebum, 4) mieszek włosowy,

5) gruczoł łojowy.


WŁOSY:
Włosem nazywamy nitkowaty twór, pochodzenia naskórkowego, na powierzchni skóry, występujący u człowieka i innych ssaków. Włosy znajdują się na całej skórze, z wyjątkiem wewnętrznej strony dłoni, podeszew i powierzchni zgięć stawów. Włosy wyrastają z zagłębień skóry tworzących kanał, zwany mieszkiem. Do tego kanału uchodzą przewody gruczołów łojowych.
Włosy u człowieka utraciły rolę ochronną przed utratą ciepła, pozostawiając jedynie funkcję w doborze płciowym. Zachowały się one głównie na głowie, w okolicach pachowych, na rękach i nogach oraz miejscach intymnych. Najmniejsze, słabo widoczne włosy (tzw. meszek) występują prawie na całej powierzchni skóry. Człowiek współczesny posiada też brwi.
Pojawienie się owłosienia ciała jest spowodowane rosnącym poziomem androgenów w czasie dojrzewania. Wzrastający poziom tego hormonu jest powodem przekształcania się włosów meszkowych w dojrzałe w kilku częściach ciała. Meszek reaguje na androgeny, a przede wszystkim na testosteron i jego pochodne. Różne obszary ciała reagują z różną wrażliwością na te hormony. Gdy poziom testosteronu wzrasta, porządek pojawiania się dojrzałego owłosienia odzwierciedla stopień wrażliwości na androgeny. Najwrażliwszym miejscem są okolice łonowe, więc właśnie tam dojrzałe włosy rosną najpierw.
Obszarami ludzkiego ciała, gdzie rozwija się dojrzałe owłosienie w czasie wzrostu poziomu androgenów u obojga płci, są okolice łonowe i pachowe. Z powodu zahamowania wzrostu stężenia tych hormonów u kobiet już w wieku 12-13 lat, zazwyczaj tylko u mężczyzn występuje dojrzałe owłosienie w innych miejscach. Objawia się tutaj dymorfizm płciowy w ilości i miejscu występowania rozwiniętego owłosienia. Mężczyźni mają więcej dojrzałych włosów (szczególnie na twarzy, klatce piersiowej, brzuchu oraz nogach i rękach), a kobiety natomiast więcej włosów meszkowych. Uwarunkowania genetyczne decydują o tempie wzrostu owłosienia.
Budowa:
Włos składa się z:
  • łodygi
  • korzenia
  • opuszka(cebulki)
  • ujścia torebki włosowej (por skórny)
  • włos
  • gruczoł łojowy
  • otoczka włosa
  • mięsień przywłośny
  • część łączno-tkankowa torebki włosowej
  • brodawka włosa
flickr:4542510365

Włos pod mikroskopem.


Podstawowym składnikiem włosa jest keratyna; w korze włosa znajduje się barwnik zwany melaniną, który nadaje kolor naszym włosom, tłuszcze oraz związki mineralne.
Keratyna wytwarzana jest w naskórku i zbudowana m.in. z siarki i azotu. Chroni naskórek przed szkodliwymi czynnikami zewnętrznymi. Melanina nadaje kolor włosom i skórze. Rozróżniamy dwa rodzaje barwnika: ziarnisty i rozproszony. Ziarnisty nadaje ludzkim włosom ciemny odcień, a rozproszony jasny. Im więcej we włosach barwnika rozproszonego tym włosy są jaśniejsze. Melanina nie rozpuszcza się w wodzie natomiast rozpuszcza się w stężonych kwasach i zasadach.
flickr:4542510393

Owłosienie człowieka współczesnego u obu płci.


Liczba włosów:
Na głowie człowieka znajduje się od 100-150 tys. włosów.
Na 1 cm² przypada od 150-500 włosów ciemnych i od 180-750 włosów jasnych. Włosów jasnych jest więcej, ponieważ są cieńsze od włosów ciemnych.

Kolor włosów:
Kolor naszych włosów zależy od:

  • czynników dziedzicznych
  • barwnika
  • klimatu
  • rasy

Kształt włosów:
Wyróżniamy włosy:

  • proste
  • skręcone
  • bardzo skręcone
  • lokowane
  • kędzierzawe
  • spiralne

Szybkość wzrostu włosa:

  • ok. 0,35 mm dziennie
  • ok. 1 cm miesięcznie
  • ok. 12 cm rocznie

Cykl włosowy:
a) Katagen - okres trwający od 2 do 3 tygodni w czasie którego włos obumiera.
b) Telogen - trwa kilka miesięcy, podczas niego martwy włos zostaje wypchnięty przez noworosnący, zrogowaciała opuszka wznosząc się w kierunku powierzchni naskórka pozostawia za sobą w mieszku włosowym pasmo komórek, które łączy ją z zanikającą brodawką.
c) Anagen - trwa kilka lat, w tym czasie następuje wzrost nowego włosa.

Właściwości fizyczne włosa:
a) Trwałość - związana jest z odpornością na czynniki mechaniczne, biologiczne i chemiczne.

  • kwaśne - włos reaguje korzystnie, wykazuje odporność
  • zasadowe i utleniające - są dla włosa bardzo szkodliwe, uszkadzają jego strukturę, trwałość i elastyczność, a stopień uszkodzenia zależy od stężenia substancji.

b) Giętkość i elastyczność - pod wpływem ciepła włos traci elastyczność i zmienia kształt. Wydłużenie, kurczenie lub pęcznienie włosa zależy od ilości wody jaką pochłonął z otoczenia.
c) Zdolność pochłaniania wody
d) Zdolność przewodzenia elektryczności

Choroby włosów i skóry:

  • Łysienie łojotokowe (androgenowe)
  • Łysienie plackowate
  • Siwienie
  • Grzybica
  • Choroby ropne i pasożytnicze
flickr:4543144354

Paznokcie człowieka współczesnego.


PAZNOKCIE:
Paznokieć (łac. unguis) - rogowa osłona ostatniego członu palca u ludzi. Zbudowany jest z tzw. blaszki grzbietowej i blaszki podeszwowej. Paznokieć pełni funkcje ochronne - przed szkodliwym działaniem czynników mechanicznych - i obronne. Paznokcie są tworami homologicznymi do pazurów, które występują m.in. u drapieżnych kręgowców lądowych oraz kopyt występujących u ssaków kopytnych. Paznokieć różni się od pazura przede wszystkim zanikiem blaszki podeszwowej i słabszym rozwojem blaszki grzbietowej. Blaszka grzbietowa składa się z korzenia paznokcia, który jest zagłębiony w skórze, i właściwego paznokcia, wyrastającego na zewnątrz. Nasadę paznokcia od powierzchni zewnętrznej palca otacza tzw. wał paznokcia.

Szkielet

Układ szkieletowy (szkielet) zbudowany jest głównie z kości i chrząstki. Kościec człowieka składa się z przeszło 200 kości. Szkielet człowieka zgodnie z ogólnym podziałem jego ciała można podzielić na:

flickr:4567642840

Schemat układu szkieletowego

  1. szkielet osiowy:
    1. czaszka
    2. kręgosłup
    3. klatka piersiowa
  2. szkielet kończyn:
    1. kości obręczy barkowej
    2. kości obręczy miednicowej
    3. kości kończyn.
flickr:4567011271

Schemat budowy czaszki.

  • Czaszka - składa się z dwóch ściśle ze sobą połączonych części:
    • mózgoczaszki - puszka kostna osłaniająca mózgowie. Puszkę kostną tworzą: kość czołowa, dwie kości ciemieniowe, dwie kości skroniowe, kość potyliczna, kość klinowa i kość sitowa.
    • trzewioczaszki - składa się z licznych kości twarzowych. W jej skład wchodzą parzyste kości: szczęki górnej, jarzmowe, łzowe, nosowe, podniebienne i małżowiny nosowe dolne oraz nieparzyste kości: szczęka dolna (jedyna ruchoma kość twarzy) i lemiesz.
  • Kręgosłup i klatka piersiowa:
    • Kręgosłup utworzony jest z 33 lub 34 kości zwanych kręgami. Jest on osią główną całego ciała. W poszczególnych kręgach wyodrębnić można dwie zasadnicze części:
      • przednią - trzon
      • tylną - łuk kręgu
    • Połączenie łuku i kręgu tworzy otwór kręgowy. Z przylegających do siebie otworów kręgowych powstaje kanał kręgowy dla rdzenia kręgowego, który w obrębie czaszki przechodzi w rdzeń przedłużony.
    • Kręgosłup dzieli się na następujące odcinki:
      • odcinek szyjny, składa się z 7 ruchomych kręgów szyjnych
      • odcinek piersiowy, złożony z 12 ruchomych kręgów piersiowych
      • odcinek lędźwiowy, złożony z 5 ruchomych kręgów lędźwiowych
      • odcinek krzyżowy, złożony z 5 zrośniętych ze sobą kręgów w kość krzyżową, która łączy się z kośćmi miednicznymi i zamyka od tyłu jamę miedniczną.
      • odcinek guziczny (ogonowy), 4-5 kręgów zrośniętych w pojedynczą kość ogonową (guziczną). U człowieka ma postać szczątkową.
    • Klatka piersiowa składa się z:
      • żeber - 12 par: 7 pierwszych par żeber, bezpośrednio połączonych z mostkiem (swoimi chrząstkami) określa się żebrami prawdziwymi; 5 par żeber dolnych nazwane są rzekomymi; ostatnie dwie pary żeber rzekomych to żebra wolne (nie mają łączności z pozostałymi żebrami i są znacznie krótsze)
      • mostka - zamykającego klatkę piersiową od przodu. Jest płaską, nieparzystą kością. Odróżniamy w nim trzy odcinki: rękojeść, trzon, wyrostek mieczykowaty.
      • części piersiowej kręgosłupa - 12 kręgów piersiowych
  • Szkielet pasów i kończyn:
    • Obręcz barkowa. Szkielet obręczy barkowej składa się z:
      • łopatki - kość płaska w kształcie trójkąta
      • obojczyka - kość długa, wygięta w kształcie litery s. składa się z trzonu i końca mostkowego oraz barkowego.
    • Obręcz miednicowa. Szkielet obręczy miednicowej stanowi kość miedniczna, która składa się z trzech kości ( u człowieka dorosłego zrośnięte w jedną całość): biodrowej, kulszowej i łonowej.
    • Kości kończyn górnych za pośrednictwem łopatki i obojczyka łączą się z kośćmi tułowia. Kościec kończyny górnej składa się z kości ramiennej, 2 kości przedramienia, (łokciowa i promieniowa), oraz kości ręki: 8 kości nadgarstka, 5 kości śródręcza, kości palców (składających się z 14 paliczków).
    • Kości kończyn dolnych. Kościec kończyny dolnej zbudowany jest z: pojedynczej kości udowej, dwóch kości podudzia (piszczelowa i strzałkowa), 7 kości stępu, 5 kości śródstopia i kości pięciu palców (14 paliczków).

Układ mięśniowy

flickr:4567052675

Układ mięsniowy człowieka


W ciele człowieka występują dwa rodzaje mięśni – mięśnie szkieletowe i mięśnie gładkie. Stanowią przeciętnie 40% masy całego ciała.
Typowy mięsień szkieletowy zbudowany jest z brzuśca oraz ścięgien. Brzusiec jest skupieniem włókien mięśniowych. Ma czerwone zabarwienie ze względu na obecność barwnika - mioglobiny. Większość mięśni ma jeden brzusiec, np. mięsień pośladkowy, niektóre mają ich jednak więcej, np. mięsień dwugłowy ramienia.
Najprostsze mięśnie w ciele człowieka to mięśnie gładkie odpowiedzialne za ruchy bezwiedne, takie jak rozszerzanie źrenic, skurcze jelit i żołądka. Mięśnie poprzecznie prążkowane umożliwiają poruszanie się. Mają bardziej złożoną budowę niż mięśnie gładkie i powstały później w procesie ewolucji. Specjalna grupa mięśni poprzecznie prążkowanych powoduje rytmiczne ruchy serca pompującego krew.
Mięśnie (łac. musculi) możemy podzielić na kilka rodzajów:
1. Pod względem topograficznym (w zależności od położenia)
  • mięśnie głowy (łac. musculi capitis) i szyi (łac. musculi coli)
  • mięśnie tułowia (łac. musculi trunci)
  • mięśnie kończyn (łac. musculi extremitatum)
  • mięśnie brzucha (łac. musculi abdominis)
  • mięśnie klatki piersiowej
  • mięśnie grzbietu

2. Pod względem czynności

  • Mięśnie antagonistyczne są to: zginacze i prostowniki (albo przywodziciele i odwodziciele) - działają antagonistycznie - podczas ruchu jeden kurczy się bardziej od drugiego (np. mięsień dwugłowy ramienia i mięsień trójgłowy ramienia).
  • Mięśnie synergistyczne (współdziałają w wykonywaniu tego samego rodzaju ruchu) np. mięśnie żebrowe czy mięśnie tułowia.

Przy czym podział ten jest prawdziwy względem kierunku działania, bowiem w każdym ruchu zawsze biorą udział obie przeciwnie działające grupy mięśni. Gdy jedna z nich działa silniej np. przy zgięciu, druga działa słabiej i tylko hamuje zamierzony ruch np. prostowanie. To współdziałanie sprawia iż ruch jest płynny, precyzyjny i kontrolowany.
3. Pod względem budowy

  • płaskie np. brzucha
  • okrężne np. wokół ust, oczu i odbytu
  • jednobrzuścowy - wrzecionowaty np. mięśnie pośladków
  • dwugłowy np. biceps, mięsień zginacz ramienia
  • czworogłowy np. uda
  • trójgłowy np. triceps, mięsień łydki
  • szerokie np. mięśnie wyścielające ściany brzucha i klatki piersiowej
  • krótkie np. mięśnie wokół kręgosłupa
  • długie np. mięśnie kończyn

4. Pod względem przyczepu

  • dwugłowe
  • trójgłowe
  • czworogłowe

Budowa morfologiczna mięśni:

  • brzusiec zbudowany z włókien mięśniowych
  • ścięgno początkowe i końcowe
  • przyczep początkowy i końcowy

Typy morfologiczne mięśni szkieletowych:

  • wrzecionowaty
  • płaski
  • wielogłowy (dwu-, trój-, czworogłowy) - gdy brzusiec dzieli się na jednym ze swoich końców na wiele części czyli tzw. głowy
  • dwubrzuścowy - gdy brzusiec ma w swojej części środkowej trzecie ścięgno, które dzieli mięsień na dwie części
  • pierzasty - gdy ścięgno wnika ostrym końcem w głąb brzuśca a włókna biegną skośnie do jednej lub obu krawędzi

Narzędzia pomocnicze mięśni:

  • Powięzie - błony zbudowane z tkanki łącznej włóknistej, których zadaniem jest zewnętrzna osłona poszczególnych mięśni, grup mięśniowych i całej warstwy. Występują one przeważnie w kończynach, a ich odnogi przyczepiając sie do kości oddzielają od siebie poszczególne grupy mięśniowe tworząc tzw. przegrody międzymięśniowe.
  • Kaletki maziowe - występują między odcinkami narządu ruchu czyli między kością a ścięgnem lub mięśniem, między torebka stawowa a ścięgnem, między kością a skórą; ułatwiają ślizganie się narządów względem siebie.
  • Pochewki ścięgien - obejmują ścięgna mięśni i podobnie jak kaletki maziowe ułatwiają ślizganie się narządów względem siebie. Zbudowane z cewki i dwóch blaszek: pokrywającej bezpośrednio ścięgno mięśnia i wyścielającej wewnętrzną powierzchnię pochewki włóknistej. Blaszki te przechodzą w siebie tworząc krezkę ścięgna.
  • Bloczki mięśni - stanowią podporę, wokół których owijając się ścięgna mięśni zmieniając kierunek swego przebiegu i działania.
  • Trzeszczki - spełniają taką sama funkcję jak bloczki.

Układ oddechowy

flickr:4567105983

Układ oddechowy człowieka


Jest to jednostka anatomiczno-czynnościowa służąca wymianie gazowej - dostarczaniu do organizmu tlenu i wydalaniu zbędnych produktów przemiany materii, którym jest m.in. dwutlenek węgla. Składają się na niego drogi oddechowe i płuca. Niewielki udział w wymianie gazowej ma również skóra.
  • Drogi oddechowe - W ich skład wchodzi jama nosowa (cavum nasi), gardło (pharynx) - z przewodem trąbkowym (tuba auditiva) łączącym je z uchem środkowym (auris media), krtań (larynx), tchawica (trachea), oskrzela (bronchi) - prawe i lewe, które dzielą się na oskrzela płatowe, segmentalne i mniejszej średnicy. Oskrzela z reguły rozgałęziają się na dwa niższego rzędu. Najdrobniejsze oskrzela przechodzą w oskrzeliki (bronchioli). Sieć oskrzeli tworzy rozbudowany system - "drzewo oskrzelowe". Końcowa część dróg oddechowych prowadzi do pęcherzyków płucnych (alveoli pulmonales).
    • Górne drogi oddechowe:
      • jama nosowa (cavum nasi)
      • gardło (pharynx)
    • Dolne drogi oddechowe:
      • krtań (larynx)
      • tchawica (trachea)
      • oskrzela (bronchi)

Ściana oskrzeli składa się z elementów chrzęstnych, sprężystych i mięśni gładkich. Powoduje to możliwość regulacji ich średnicy. Wnętrze oskrzeli wyścielone jest błoną śluzową, której liczne gruczoły śluzowe tworzą warstewkę śluzu. W oskrzelikach nie ma już chrząstek i mięśni gładkich. Pod względem anatomiczno-funkcjonalnym płuca można podzielić na gronka, które łączą się w zraziki, te w segmenty, a te zaś z kolei w płaty. Lewe płuco posiada dwa płaty (górny i dolny) ze względu na obecność serca, a prawe trzy (górny, środkowy i dolny).

  • Płuca:
flickr:4567737886

Płuca człowieka współczesnego z częściowym przekrojem drzewa oskrzelowego.


U zdrowego człowieka występują 2 płuca - prawe (łac.pulmo dexter) i lewe (łac.pulmo sinister). Oba położone są w klatce piersiowej (thorax) i mają kształt stożka z podstawą na przeponie. Są pęcherzykowatymi narządami o płatowatej budowie (lewe ma 2 płaty- ze względu na umiejscowienie serca, prawe 3). Otaczają je dwie warstwy z tkanki łącznej - opłucna ścienna (pleura parietalis) i opłucna płucna (pleura pulmonalis). Pomiędzy nimi występuje jama opłucnej (cavum pleurae). Pomiędzy nimi jest płyn, który zmniejsza tarcie pomiędzy warstwami opłucnej podczas wykonywania ruchów oddechowych oraz umożliwia przyleganie płuca pokrytego opłucną płucną do opłucnej ściennej (która jest zrośnięta z wewnętrzną ścianą klatki piersiowej). W jamie opłucnej panuje ujemne ciśnienie. Do każdego z płuc dochodzi odpowiednie rozgałęzienie oskrzeli głównych. Oskrzela główne wchodzą do płuca wraz tętnicą płucną (arteria pulmonalis) i żyłą płucną (vena pulmonalis - ona wychodzi z płuca) w miejscu które nosi nazwę wnęka płuca (hilus pulmonis).
Prawidłowa mechanika pracy płuc, która polega na naprzemiennym rozprężaniu i zapadaniu się, zależy w znacznym stopniu od prawidłowego funkcjonowania jam opłucnych.
  • Ruchy oddechowe:

Wentylację płuc zapewniają ruchy ssąco-tłoczące klatki piersiowej. Wdech powodowany jest skurczem mięśni oddechowych: przepony rozpiętej na łuku żeber dolnych oraz mięśni międzyżebrowych zewnętrznych, rozpiętych na żebrach. Rozciągnięcie klatki piersiowej we wszystkich trzech wymiarach prowadzi do zwiększenia objętości płuc i wytworzenia podciśnienia zasysającego powietrze. Wydech jest najczęściej aktem biernym. Rozluźnienie mięśni oddechowych sprawia, że klatka piersiowa i płuca kurczą się, a niewielkie nadciśnienie wytłacza powietrze z płuc i dróg oddechowych.
Przy wdechu powietrze dostaje się najpierw do jamy nosowej. Tam ulega ogrzaniu, nawilżeniu i, w znacznym stopniu, oczyszczeniu z kurzu, bakterii i innych drobnych zanieczyszczeń. Jest to możliwe dzięki wyścieleniu jamy nosowej silnie unaczynioną błoną śluzową z wielowarstwowym nabłonkiem migawkowym, zawierającym liczne komórki śluzowe. Następnie powietrze przepływa do gardła i krtani. W gardle krzyżują się drogi oddechowe i przewód pokarmowy, dlatego przy przełykaniu dochodzi do zatrzymania oddechu i zamknięcia dróg oddechowych przez nagłośnię. Przez krtań i tchawicę powietrze przechodzi do drzewa oskrzelowego, by dotrzeć w końcu do pęcherzyków płucnych, w których zachodzi właściwa wymiana gazowa.

  • Wymiana gazowa:

Pęcherzyki płucne, zwykle o kształcie kulistym (czasem wskutek ucisku z zewnątrz półkulistym lub wielościennym), oplecione są gęstą siecią naczyń krwionośnych włosowatych. Zbudowane są z komórek nabłonkowych, które nazywane są pneumocytami. Tzw. bariera włośniczkowo-pęcherzykowa to przylegające do siebie ściany pęcherzyka i naczynia włosowatego. Poprzez tę barierę tlen dyfunduje do opływającej pęcherzyk krwi, a do światła pęcherzyka dostaje się dwutlenek węgla. Łączna liczba pęcherzyków płucnych wynosi ok. 300 milionów, a powierzchnia oddechowa to ok. 90 m². Średnica pęcherzyka płucnego wynosi 150-250 µm.

  • Podział powietrza w drogach oddechowych:
    • dopełniające - 2500 ml
    • oddechowe - 500 ml (w jego obrębie dochodzi do wymiany gazowej podczas normalnego oddychania)
    • zapasowe - 1200 ml
    • zalegające - 1200 ml (potrzebne do utrzymania kształtu płuc)
  • Choroby układu oddechowego - są to wszystkie schorzenia obejmujące drogi oddechowe lub z nimi związane. Fizjologicznie dzieli się je na choroby:
    • obstrukcyjne (związane ze zmniejszonym przepływem powietrza w płucach) oraz
    • restrykcyjne (takie, które powodują zmniejszenie pojemności czynnościowej płuc).

Podział anatomiczny wyróżnia choroby górnego i dolnego odcinka układu oddechowego, a także śródmiąższowe i naczyniowe choroby płucne.

  • Najczęściej występujące choroby układu oddechowego:
      • choroby infekcyjne
        • nieżyt nosa
        • przeziębienie
        • zapalenie migdałków podniebiennych
        • zapalenie zatok przynosowych
        • zapalenie krtani i zapalenie tchawicy
        • zapalenie oskrzeli
        • zapalenie płuc
        • zapalenie opłucnej
        • gruźlica
        • grypa
        • angina
        • choroba legionistów
      • choroby nowotworowe
        • raki jamy ustnej (rak języka, ślinianki)
        • rak krtani
        • nowotwory płuc
          • rak oskrzela (drobnokomórkowy i niedrobnokomórkowy)
          • rakowiak
          • śródbłoniak opłucnej
      • choroby zawodowe
        • azbestoza
        • pylica płuc
      • inne
        • alergia oddechowa
        • astma oskrzelowa
        • katar sienny
        • odma opłucnowa
        • przewlekła obturacyjna choroba płuc (POCHP)
        • SARS
        • ptasia grypa
        • limfangioleiomiomatoza
        • zespół bezdechu śródsennego
  • Zachowania ograniczające możliwość zakażenia się chorobami układu oddechowego:

Ograniczeniem możliwości zakażenia się chorobami układu oddechowego jest właściwa higiena osobista, ograniczenie kontaktów z chorymi, unikanie dużych skupisk ludzkich, unikanie przebywania w zapylonym środowisku, zakrywanie nosa i ust przy kichaniu, częste wietrzenie pomieszczeń, uprawianie sportów, sprawność fizyczna, odpowiednia dieta, unikanie palenia, również biernego palenia.

Układ krwionośny

flickr:4609168906

Układ krwionośny człowieka


Układ krwionośny człowieka (łac. sistema sanguiferum hominis) jest układem zamkniętym, co oznacza, że krew (łac. sanguis) krąży w systemie naczyń krwionośnych, a serce (łac. cor) jest pompą, która wymusza nieustanny obieg krwi. Układ ten wraz z układem limfatycznym (łac. sistema lyphaticum) tworzą układ krążenia (łac. sistema circulatorium).
  • Krążenie krwi:

Naczynia (łac. vasa) to żyły (łac. venae), tętnice (łac. arteriae) oraz włosowate naczynia krwionośne . Krew wypływa z serca tętnicami, a wraca do serca żyłami. Im dalej od serca tym ciśnienie krwi (łac. tensio sanguinis) jest mniejsze, a w żyłach nawet bliskie zeru.
Ciśnienie wytwarzane przez pulsowanie serca nie wystarcza do przepchnięcia krwi przez cały krwiobieg z powrotem do serca, zwłaszcza wtedy gdy krew musi przebywać drogę w górę. W trakcie przemieszczania się krwi serce wspomaga pulsowanie tętnic, wyposażonych we własna mięśniówkę. Cofaniu się krwi zapobiegają natomiast znajdujące się w żyłach zastawki.

  • Układ krwionośny składa się z:
    • serca - pompa zalewowo–tłocząca. Posiada własny system dostarczania niezbędnych substancji, tzw. naczynia wieńcowe;
    • naczyń krwionośnych:
        • tętnice,
        • żyły,
        • sieć naczyń włosowatych.
  • Duży krwiobieg:

Krew (bogata w tlen) wypływa z lewej komory serca przez zastawkę aortalną do głównej tętnicy ciała, aorty, rozgałęzia się na tętnice mniejszego kalibru, dalej na tętniczki, a następnie przechodzi przez sieć naczyń włosowatych (tzw. kapilarnych) we wszystkich narządach ciała. Naczynia włosowate przechodzą w drobne żyłki, które przechodzą w żyły większego kalibru i żyłę główną górną i dolną. Krew powracająca żyłami jest odtlenowana (uboga w tlen) i przechodzi do prawego przedsionka serca, po czym przez zastawkę trójdzielną wpływa do prawej komory.

  • Mały krwiobieg:

Odtlenowana krew wypompowywana jest z prawej komory serca przez zastawkę tętnicy płucnej do tętnicy o tej samej nazwie, która rozgałęzia się w płucach (łac. pulmones) na sieć naczyń włosowatych oplatających pęcherzyki płucne, tam dochodzi do wymiany gazowej. Utlenowana krew powraca żyłami płucnymi (to jedyne żyły, którymi płynie utlenowana krew) do lewego przedsionka serca, a tam przez zastawkę dwudzielną (mitralną) krew wpływa do lewej komory serca.

  • Układ wrotny wątroby:
flickr:4609168938

Schemat pokazujący żyłę wrotną i jej dopływy (na niebiesko).


Powstaje w okolicy głowy trzustki (łac. caput pancreatis) z połączenia dwóch głównych pni żylnych: krezkowej górnej (vena mesenterica superior) oraz śledzionowej (vena lienalis). Do żyły śledzionowej wpada zaś żyła krezkowa dolna (vena mesenterica inferior). Do tych pni żylnych oraz bezpośrednio do żyły wrotnej uchodzą żyły żołądka, dwunastnicy i trzustki. Żyła wrotna swymi dopływami prowadzi krew do wątroby. We wnęce wątroby dzieli się ona na gałąź prawą i lewą. Krew żyły wrotnej po przejściu przez układ żył międzyzrazikowych i śródzrazikowych dostaje się do żył wątrobowych.
Fizjologiczny sens układu wrotnego:
Krew z całego układu pokarmowego, nim trafi do żyły głównej dolnej (a w konsekwencji do reszty organizmu) musi przebyć drogę przez wątrobę. W tym narządzie magazynowany jest chwilowy nadmiar substratów energetycznych (takich jak cukry) po posiłku, które są następnie uwalniane w chwilach głodu. Układ wrotny reguluje więc duże wahania w stężeniach niektórych składników pokarmowych.
Krążenie oboczne:
W przypadku utrudnionego przepływu przez żyłę wrotną (spowodowane na przykład marskością wątroby) krew przepływa przez tzw. krążenie oboczne. Odgrywa ono marginalną rolę u człowieka z prawidłowym krążeniem wrotnym.
Układ wrotny wątroby wytwarza anastomozy z:
- żyłą żołądkową od v. azygos;
- żyłą zaotrzewnową od v. cava inferior;
- żyłami odbytniczymi od v. iliaca int.;
- żyłami nabrzusznymi;
W sytuacji, gdy utrudniony jest odpływ krwi żylnej przez wątrobę krew zaczyna płynąć przez powyższe naczynia. Może to być groźne dla życia (na przykład w przypadku krwawienia z żylaków przełyku).
  • Krążenie płodowe:

O krążeniu płodowym mówimy podczas rozwoju płodu w łonie matki, gdy nie jest ono zdolne do wymiany gazowej poprzez swoje płuca, a produkty metabolizmu muszą być dostarczane bezpośrednio z organizmu matki.
Krew żylna tętnicami pępkowymi dochodzi do łożyska. Dochodzi do jej natlenowania i uzupełnienia w produkty metabolizmu. Następnie żyłami pępkowymi przechodzi przez pierścień pępkowy i dąży ku wątrobie gdzie łączy się z lewą odnogą żyły wrotnej wątroby. Rozchodzi się na dwa strumienie:
- przewód żylny
- sieć naczyń zatokowych wątroby
Oba schodzą się w żyłę główną dolną, która biegnie do prawego przedsionka serca. Do prawego przedsionka wpada również krew z żyły głównej górnej (krew z kończyn górnych, szyi, głowy) i zatoki wieńcowej (unaczynienie serca). Wymieszana krew prawego przedsionka obiera dwie następujące drogi:
- Przez otwór owalny (foramen ovale) - większa część wymieszanej krwi prawego przedsionka przechodzi przez otwór owalny do lewego przedsionka, miesza się z krwią żylną dopływającą żyłami płucnymi z płuc i przez skurcz tego przedsionka dostaje się do lewej komory. Jej skurcz powoduje wyrzut krwi przez tętnicę główną (aortę) na krwiobieg wielki.
- Przez ujście przedsionkowo-komorowe prawe - mniejsza część krwi przedsionka prawego dostaję się do komory prawej, której skurcz powoduje wyrzut krwi pniem płucnym (truncus pulmonalis), przez tętnice płucne do płuc. Płuca płodu nie wykonują pracy służącej wymianie gazowej, która zaczyna się dopiero po porodzie. Stąd w przypadku ukrwienia płuc mowa tylko o unaczynieniu odżywczym narządu. Od pnia płucnego odchodzi także przewód tętniczy (przewód Botala, który zarasta po urodzeniu się dziecka), który uchodzi do wklęsłej części aorty. Krew pochodząca z prawej komory jest słabiej natlenowana, co w konsekwencji kierowania jej pniem płucnym, następnie przewodem tętniczym do aorty sprawia, iż części ciała, które zaopatrywane są przez odnogi aorty odchodzące od niej poniżej ujścia przewodu tętniczego są słabiej ukrwione i mniej rozwinięte. Tułów i kończyny dolne są słabiej rozwinięte od kończyn górnych i głowy.
Krew z krążenia wielkiego wraca poprzez tętnice biodrowe wspólne (a. illiaca communis dextra et sinistra), tętnicami biodrowymi wewnętrznymi (a. iliaca interna dextra et sinistra), tętnicami pępkowymi (aa. umbilicalia) do łożyska.

  • Choroby układu krwionośnego:

Choroby i schorzenia układu krwionośnego najczęściej powodują używki, brak wysiłku fizycznego i wady wrodzone (genetyczne). Często powodują śmierć, najczęściej związaną z martwicą mięśnia sercowego. Przykładami chorób układu krwionośnego są:
- kardiomiopatia,
- choroba niedokrwienna serca,
- miażdżyca,
- anemia,
- hemofilia.

Układ limfatyczny

Układ limfatyczny lub inaczej układ chłonny – otwarty układ naczyń i przewodów, którymi płynie jeden z płynów ustrojowych – limfa, która bierze swój początek ze śródmiąższowego przesączu znajdującego się w tkankach. Układ naczyń chłonnych połączony jest z układem krążenia krwi. Oprócz układu naczyń chłonnych w skład układu limfatycznego wchodzą także narządy i tkanki limfatyczne. Najważniejszą funkcją układu chłonnego jest obrona przed zakażeniami oraz cyrkulacja płynów ustrojowych.
Budowa
Układ limfatyczny zbudowany jest z otwartych naczyń limfatycznych oraz z tkanki limfatycznej z której zbudowane są:

flickr:4609168986

Schemat układu limfatycznego człowieka.

  • Węzły chłonne - są owalne, leżą na przebiegu naczyń limfatycznych. Największe z nich to węzły: podżuchwowe, przyuszne, pachowe, pachwinowe. Grupują się w większe skupienia, w pewnych okolicznościach. Budową przypominają gęstą siatkę. Dzięki tej właściwości oraz zdolności żernej (fagocytozie) znajdujących się w węzłach monocytów, oczyszczają limfę z drobnoustrojów i ich toksyn. Zaś dzięki limfocytom namnażającym się w nich, uczestniczą w mechanizmach odpornościowych organizmu. Skupiają się tam, gdzie ma miejsce kontakt ze środowiskiem zewnętrznym. Koncentrują się przy dużych narządach (pod pachami, w pachwinach). Często powiększają się przy śwince, różyczce i innych chorobach. Wielkość węzłów chłonnych waha się od 2-4 do 30 mm (w stanach zapalnych i chorobach). W węzłach dojrzewają białe ciałka krwi, które produkują przeciwciała, a także usuwają szkodliwe dla organizmu ciała obce.
  • Grudki chłonne - kuliste skupiska tkanki limfoidalnej (tkanki łącznej włóknistej i tkanki łącznej siateczkowatej) o wielkości 0.5-1mm, znajdujące się na błonie śluzowej jelita cienkiego. Jako część układu limfatycznego, organy te podobne są pod względem budowy do większych od nich węzłów chłonnych. W oczkach siateczki grudki znajdują się limfocyty, odpowiadające za humoralną reakcję immunologiczną. W trakcie reakcji immunologicznej w środku grudki chłonnej tworzy się ośrodek odczynowy, czyli jaśniejszy rejon zawierający namnażające się limfocyty odpowiedzialne za humoralną reakcję immunologiczną, które przekształcają się w komórki plazmatyczne.
  • Grasica
  • Migdałki (łac. Tonsilla palatina) - skupienie tkanki limfatycznej wchodzące w skład tzw. pierścienia gardłowego Waldeyera. Migdałki podniebienne znajdują się po obu stronach gardła, posiadają zachyłki.

- migdałek gardłowy (łac. Tonsilla pharyngealis) leży na tylno-górnej ścianie gardła;
- migdałek językowy (łac. Tonsilla lingualis) jest zespołem mieszków leżących na nasadzie języka, za bruzdką graniczną.
W skład pierścienia gardłowego Waldeyera wchodzą również pojedyncze grudki chłonne na tylnej ścianie gardła, pasma (sznury) boczne, migdałki trąbkowe (łac. Tonsilla tubaria) w okolicach ujścia gardłowego trąbki słuchowej w części nosowej gardła.
Migdałki stanowią barierę dla czynników chorobotwórczych, ale niejednokrotnie dochodzi do zapalenia samych migdałków (łac. Tonsillitis), najczęściej (ale nie tylko) jest to efekt chorobowy zakażenia organizmu paciorkowcami, czyli anginy. W przypadku częstych angin albo w przypadku przerostu migdałków podniebiennych (hipertrofii) z upośledzeniem oddychania wskazane jest ich operacyjne wycięcie. Ze względu na funkcję immunologiczną migdałków wycięcie należy przeprowadzać z reguły dopiero od 3 roku życia.

flickr:4608562431

Topografia śledziony u człowieka (zaznaczona na żółto).

  • Śledziona (łac. lien) u człowieka jest największym narządem limfatycznym. Znajduje się w jamie brzusznej, wewnątrzotrzewnowo, w lewym podżebrzu pomiędzy IX a XI żebrem. Jej długa oś u człowieka w pozycji leżącej biegnie wzdłuż dziesiątego żebra. W pozycji stojącej przód narządu zwrócony w stronę mostka nieco się obniża, ale u zdrowego dorosłego śledziona nigdy nie jest wyczuwalna pod łukiem żebrowym. Wielkość i kształt śledziony w dużej mierze zależą od stopnia wypełnienia jej krwią. Średnio waży około 150 g i mieści około 50 ml krwi, chociaż może jej zmagazynować kilkakrotnie więcej.

Śledziona ma powierzchnię przeponową (facies diaphragmatica lienis), wypukłą, przylegającą do przepony i trzewną (facies visceralis lienis), składającą się z powierzchni żołądkowej (facies gastrica lienis), nerkowej (facies renalis lienis) i okrężniczej (facies colica lienis). Na powierzchni trzewnej śledziony znajduje się zagłębienie, w którym rozgałęziają się naczynia śledzionowe, tzw. wnęka śledziony (hilus lienis).
Śledziona posiada więzadło żołądkowo-śledzionowe (ligamentum gastrolienale) rozciągające się między żołądkiem i śledzioną, więzadło przeponowo-śledzionowe (ligamentum phrenicolienale) łączące śledzionę z przeponą i podtrzymujące narząd od dołu więzadło przeponowo-okrężnicze (ligamentum phrenicocolicum).
Funkcje:
Głównym zadaniem śledziony jest wytwarzanie immunoglobulin. Śledziona jest miejscem usuwania defektywnych lub "starych" erytrocytów, krwinek białych oraz trombocytów. W życiu płodowym jest miejscem namnażania erytrocytów. Śledziona może magazynować pewną pulę krwi.
Śledziona nie jest niezbędna do życia, w przypadku jej usunięcia czynność jest przejmowana przez inne narządy (głównie przez wątrobę). Jednakże ludzie pozbawieni śledziony wykazują nieco niższą odporność, ponieważ śledziona odpowiada za niszczenie bakterii otoczkowych (na przykład pneumokoków) w przypadku bakteriemii. Niski wpływ usunięcia śledziony na odpowiedź immunologiczną jest spowodowany głównie tym, że większość antygenów jest filtrowana w naczyniach limfatycznych.
Histologia:
Narząd ten jest zbudowany z siateczkowatej tkanki łącznej. Na przekroju poprzecznym widać wysepki miazgi białej, czyli skupiska limfocytów wokół naczyń krwionośnych. Składa się ona z pęcherzyków pierwotnych, zawierających limfocyty, które nie zetknęły się z antygenem, oraz z pęcherzyków wtórnych - komórek prezentujących antygeny i umożliwiających limfocytom B rozpoznawanie antygenu i wytworzenie przeciwciał. Ta część śledziony przynależy do układu limfatycznego. Białe wysepki otacza miazga czerwona. Śledzionę otacza błona surowicza (tunica serosa) i torebka włóknista (tunica fibrosa). Od torebki odchodzą pasma tkanki włóknistej nazywane beleczkami (trabeculae lienis), wchodzące w miąższ narządu w postaci pasm i błon. Beleczki są zbudowane ze sprężystych włókien i komórek mięśni gładkich. Zależnie od ruchów tych ostatnich śledziona może się kurczyć i rozkurczać, zasysając krew lub wypychając ją do krwiobiegu.

flickr:4609169116

Schematyczne przedstawienie śledziony

od strony jej powierzchni trzewnej.


Unaczynienie:
Śledzionę odżywia tętnica śledzionowa (arteria lienalis) odchodząca od pnia trzewnego, biegnąca w więzadle przeponowo-śledzionowym. We wnęce narządu rozdziela się na sześć lub więcej gałęzi śledzionowych, które biegną w beleczkach śledziony rozpadając się na drobniejsze tętniczki. Żyła śledzionowa (vena lienalis) biegnie razem z tętnicą w więzadle przeponowo-śledzionowym i powstaje we wnęce z połączenia sześciu lub więcej żył wychodzących z beleczek śledziony.
Śledziona w stanach patologii:
W niektórych chorobach dochodzi do (niekiedy znacznego) powiększenia śledziony, co określa się jako splenomegalię. Zaburzenia ogólnoustrojowe związane ze splenomegalią określa się jako hipersplenizm.
Nieprawidłowości rozwojowe:
Możliwe wady rozwojowe śledziony to asplenia, śledziony dodatkowe i połączenie śledzionowo-mosznowe.
Rozwój układu limfatycznego
Początek rozwoju układu chłonnego przypada na 5 tydzień życia płodowego. Powstają wówczas szczeliny między komórkami mezenchymalnymi, które się łączą, a komórki je wyściełające różnicują się w kierunku komórek śródbłonka. Z połączenia szczelin powstają pierwotne naczynia limfatyczne, tworzące rozgałęzioną sieć; miejscowe poszerzenia naczyń tworzą worki limfatyczne. W 8. tygodniu życia płodowego jest ich sześć: parzyste worki szyjne (sacci jugulares), w okolicy połączenia żyły podobojczykowej z żyłami sercowymi przednimi, parzyste worki biodrowe (sacci iliaci) blisko połączenia żył biodrowych z żyłami sercowymi tylnymi, worek zaotrzewnowy (saccus retroperitonealis) w miejscu przyczepu krezki do ściany tylnej brzucha, i zbiornik mleczu (cysterna chyli), leżący grzbietowo względem worka zaotrzewnowego na wysokości gruczołów nadnerczowych. Naczynia limfatyczne odchodzące od worków limfatycznych towarzyszą dużym naczyniom żylnym. Zbiornik mleczu jest połączony z workami szyjnymi prawym i lewym przewodem piersiowym; między nimi wytwarzają się liczne anastomozy. Przewód piersiowy ostateczny powstaje z dystalnej części przewodu piersiowego prawego, naczyń anastomozujących i proksymalnej części lewego przewodu piersiowego prawego. W ciągu dalszego rozwoju układu limfatycznego powstają pierwsze węzy chłonne z przekształconych worków limfatycznych (3. miesiąc), komórki mezenchymalne naciekają worki limfatyczne, a worki limfatyczne rozdzielają się na przewody i zatoki. Węzły chłonne powstają z mezenchymy (torebka i łącznotkankowy zrąb). Węzły chłonne tworzą się również jako elementy towarzyszące naczyniom limfatycznym wzdłuż ich przebiegu.
Limfocyty powstają z pierwotnych komórek pnia mezenchymy pęcherzyka żółciowego, wątroby i śledziony i szpiku kostnego. Różnicują się następnie na dwie populacje limfocytów T i B.
Zadania i funkcjonowanie układu chłonnego
  • odpornościowa – w węzłach limfatycznych powstają niektóre białe ciałka krwi
  • neutralizująca – zwalczanie ciał oraz substancji obcych i szkodliwych dla organizmu
  • odprowadzającą – odprowadzenie limfy z powrotem do krwi

Przepływająca po organizmie limfa zbiera substancje toksyczne i odprowadza je do węzłów chłonnych, skąd są transportowane do nerek i usuwane z organizmu. To, czy układ limfatyczny dobrze funkcjonuje, zależy w dużej mierze od sprawności i elastyczności tkanki łącznej. Jeśli jest zbyt miękka i rzepuszczalna, toksyny, zamiast wędrować do węzłów chłonnych, wnikają w inne tkanki np. gromadzą się w komórkach tłuszczowych. Tak więc sprawny układ limfatyczny pomaga w usuwaniu toksyn z komórek tłuszczowych, a wtedy pośrednio zapobiega powiększaniu się cellulitu. Rozpoczynają go zbierające płyn tkankowy włosowate naczynia limfatyczne. Łączą się one w coraz większe naczynia chłonne, przechodzące następnie w główny przewód piersiowy, łączący się z kolei z układem krwionośnym. Dzięki temu limfa dostaje się do układu krwionośnego i dochodzi do ciągłej wymiany substancji między nią a krwią. Do układu limfatycznego zalicza się też węzły chłonne, np. w pachwinach kończyn. Funkcje układu limfatycznego związane są m.in. z wytwarzaniem tzw. przeciwciał, które łącząc się np. z bakteriami, ułatwiają ich niszczenie przez krwinki białe.
Przerzuty nowotworowe drogą układu limfatycznego
Gdy komórki nowotworowe przechodzą kolejne stadia karcynogenezy nabierają zdolności do odrywania się od macierzystego guza i osiedlania się w innych częściach organizmu. Mogą wtedy przeniknąć do układu limfatycznego wraz z naciekającym guzem. Jeżeli komórka taka posiada możliwość wszczepienia się w innym miejscu organizmu może dać przerzut nowotworowy. Najczęściej pierwszym miejscem zatrzymania się takiej komórki będzie najbliższy węzeł chłonny, zwany węzłem strażnikiem. W węźle, w sprzyjających przerzutowi warunkach, rozwinie się guz przerzutowy. Guz ten różni się morfologicznie od guza pierwotnego. Jeżeli dochodzi do dalszego rozwoju nowotwór może dawać kolejne przerzuty do kolejnych węzłów, aż dojdzie do dostania się komórek nowotworowych do układu krwionośnego i powstania przerzutów odległych.
W związku z tym w niektórych nowotworach charakteryzujących się możliwością dawania przerzutów drogą chłonną, podczas zabiegu operacyjnego usuwane są również okoliczne węzły chłonne w nadziei na zmniejszenie szansy na rozsianie się choroby nowotworowej.
Schorzenia związane z krążeniem limfatycznym

  • słoniowacizna
  • zapalenie naczyń chłonnych

Układ pokarmowy

flickr:4609673794

Schemat układu pokarmowego człowieka.


Najważniejszym zadaniem układu pokarmowego człowieka jest pobieranie pokarmów i wody, trawienie i przyswajanie składników odżywczych oraz niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Niestrawione, zbędne resztki pokarmowe podlegają usunięciu (defekacja).
W skład układu pokarmowego człowieka wchodzą:
  • przewód pokarmowy
  • dwa wielkie gruczoły:

*wątroba
*trzustka

Przewód Pokarmowy

flickr:4609673826

Topografia przewodu pokarmowego

(z usuniętym jelitem krezkowym).


Przewód pokarmowy dzieli się na kilka połączonych ze sobą odcinków zebranych w grupach:
  • Jama ustna

W anatomii człowieka jama ustna (cavum oris) jest początkowym odcinkiem przewodu pokarmowego. W niej następuje wstępna, mechaniczna obróbka pokarmu i przygotowanie go do dalszego trawienia. Pokarm zostaje rozdrabniany, miażdżony i mieszany ze śliną, która zawiera enzym trawienny amylazę ślinową (ptialinę). Dorosły człowiek ma 32 zęby, 16 w szczęce i 16 w żuchwie:
- 4 siekacze (dentes incisivi)
- 2 kły (dentes canini)
- 4 zęby przedtrzonowe (dentes praemolares)
- 6 trzonowych (dentes molares)
U dzieci występuje 20 zębów mlecznych (brak przedtrzonowych i jednej pary trzonowych- jedna para w jednej części: w żuchwie lub szczęce). Siekacze służą do odgryzania kęsów, kły do rozrywania pokarmu, a zęby trzonowe i przedtrzonowe do jego rozcierania. W trakcie żucia pokarmu jest on zwilżany śliną wydzielaną przez ślinianki czyli gruczoły ślinowe których przewody uchodzą do jamy ustnej. W ślinie rozpuszczane są cząsteczki pokarmu, na których obecność wyczulone są rozmieszczone na języku kubki smakowe. Dzięki nim wyczuwamy: konsystencję, temperaturę, smak, zapach i to czy dany pokarm nadaje się do spożycia.
Po uformowaniu kęsa pokarmowego zostaje on przekazany do dalszej części przewodu pokarmowego w akcie połykania. Jama ustna składa się z przedsionka jamy ustnej i jamy ustnej właściwej. Przedsionek ograniczony jest od przodu wargami górną i dolną a od tyłu łukami zębowymi. Do przedsionka jamy ustnej na wysokości górnych zębów trzonowych uchodzą przewody wyprowadzające ślinianek przyusznych.

  • Gardło

Gardło (łac. pharynx) - wspólny odcinek dróg oddechowych i pokarmowych, stanowiący przedłużenie jamy ustnej i jamy nosowej, przechodzący dalej w przełyk i krtań. Gardło zbudowane jest z mięśni poprzecznie prążkowanych pokrytych od zewnątrz tkanką łączną, a od wewnątrz błoną śluzową. Gardło ciągnie się od podstawy czaszki, aż do miejsca przejścia w przełyk, to jest do wysokości szóstego kręgu szyjnego. Mięśnie gardła tworzą ścianę tylną i ściany boczne. Na ścianach bocznych znajdują się ujścia trąbek słuchowych, otoczone wałami trąbkowymi i skupiskiem tkanki chłonnej tworzącymi migdałki trąbkowe. W miejscu przejścia sklepienia gardła w ścianę tylną jest skupisko tkanki limfatycznej, migdałek gardłowy - trzeci migdał. W ścianie przedniej gardła, idąc od góry, widoczne są nozdrza tylne, łączące jamę nosową z gardłem, poniżej znajduje się cieśń gardzieli, przez którą jama ustna komunikuje się z jamą gardłową. Najniżej znajduje się wejście do krtani.

  • Przełyk

Przełyk (łac. esophagus, oesophagus, nosiciel pokarmów) - jest przewodem mięśniowo-błoniastym o podłużnym przebiegu; łączy gardło z żołądkiem. Czynność przełyku polega na transporcie pokarmu z gardła do żołądka. Ściana przełyku nie ma zdolności wchłaniania pokarmu ani trawienia.
Rozróżniamy część:
- szyjną,
- piersiową,
- brzuszną.
Przełyk ma długość średnio około 23-25 cm, odległość od siekaczy do żołądka około 40 cm. Występują trzy fizjologiczne zwężenia przełyku:
- zwężenie górne - w przejściu gardła w przełyk, mięśnie w tym miejscu tworzą czynnościowy mięsień zwieracz przełyku.
- zwężenie środkowe - na wysokości rozdwojenia tchawicy w miejscu, gdzie aorta zstępująca od strony lewej i do tyłu, a oskrzele lewe od przodu obejmują przełyk. Nie jest ono powodowane budową samej ściany przełyku, lecz przyleganiem obu sąsiednich narządów;
- zwężenie dolne - podobnie jak i górne, jest zwężeniem czynnościowym, spowodowanym napięciem mięśni okrężnych, leży około 3 cm powyżej wpustu żołądka.
Ściana przełyku składa się licząc od wewnątrz z:
- błony śluzowej
- utkania podśluzowego
- błony mięśniowej
- warstwy okrężnej
- warstwy podłużnej

  • Żołądek

Żołądek (łac. gaster, ventriculus) to narząd, stanowiący część przewodu pokarmowego, którego zasadniczą rolą jest trawienie pokarmu. U kręgowców jest to rozszerzona część pomiędzy przełykiem i jelitem. Komórki główne żołądka wydzielają pepsynogen (nieaktywna forma pepsyny), po uaktywnieniu następuje rozkład białek przez pepsynę.
Położenie:
U człowieka żołądek znajduje się w jamie brzusznej na wysokości od Th11 (11. kręgu piersiowego) (wpust żołądka) do L3 (3. kręgu lędźwiowego).
Budowa:
Żołądek ma kształt workowaty, z przełykiem łączy się za pomocą wpustu żołądka (cardia ventriculi), a z dwunastnicą łączy go odźwiernik (pylorus ventriculi), otwór otoczony silną mięśniówką okrężną, która rozszerza się i zwęża w zależności od różnicy pH między środowiskami. Bocznie od części wpustowej widoczne jest dno żołądka przechodzące w trzon. Obie te części obejmują łukowate dwie krzywizny : lewa większa oraz prawa mniejsza, będąca jakby przedłużeniem ściany przełyku. Trzon żołądka ustawiony jest bardziej pionowo, podczas gdy następująca po nim część odźwiernikowa przebiega raczej poziomo. Otwór końcowy żołądka stanowi odźwiernik przechodzący w dwunastnicę. Podział anatomiczny żołądka na trzon i część odźwiernikową odpowiada jego czynnościom : trzon magazynuje pokarm i częściowo trawi, a część odźwiernikowa przesuwa go do dwunastnicy. Błona śluzowa żołądka tworzy liczne, wysokie fałdy o przebiegu podłużnym. Znajdują się w niej liczne gruczoły żołądkowe, wytwarzające m.in. kwas solny ( gruczoły dna ) oraz podpuszczkę i pepsynę. Błonę mięśniową tworzą 3 warstwy mięśni, których czynność warunkują okresowe ruchy perystaltyczne, które powodują mieszanie i rozcieranie masy pokarmowej oraz przesuwanie jej ku odźwiernikowi i przechodzenie do dwunastnicy. Żołądek unerwiony jest przez włókna nerwowe autonomicznego układu nerwowego.
Wielkość:
Wielkość żołądka jest zmienna i zależy od jego wypełnienia, napięcia jego ścian oraz pozycji ciała.
Długość żołądka: 25-30 cm
Szerokość żołądka: 12-14 cm
Pojemność: 1000-3000 ml

  • Jelito cienkie

Jelito cienkie ciągnie się od żołądka aż do jelita grubego, od którego odgranicza się tzw. zastawką Bauhina. Zajmuje ono okolicę pępkową, podbrzuszną i obie okolice biodrowe a częściowo i miednicę małą. Jego długość wynosi ok. 4-6 m, średnica 3—5 cm. Jelito cienkie dzielimy na dwunastnicę, jelito czcze i kręte. Dwunastnica leży na wysokości pierwszego kręgu lędźwiowego, ma długości 25 do 30 cm. Kształt jej jest podobny do litery C. Do górnego odcinka dwunastnicy wpada przewód żółciowy i trzustkowy. Jelito czcze i kręte leży wewnątrz i jest zawieszone na krezce, przez którą dążą nerwy i naczynia. Wspólną cechą w budowie jelita cienkiego jest błona surowicza, umięśnienie (podłużne i okrężne), podśluzowa i śluzowa. Błona śluzowa ma wiele fałdów i kosmków, przez co powierzchnia jej ogromnie się zwiększa. Czasem zdarza się, że położenie narządów wewnętrznych, a więc i układu trawiennego, jest odwrotne, tak więc wątroba będzie po stronie lewej, śledziona po prawej, wyrostek robaczkowy po lewej itd. - nazywamy to situs viscerum inversus.

  • Jelito grube

Jelito grube dzieli się na jelito ślepe (kątnicę), okrężnicę i odbytnicę. Okrężnicę z kolei dzielimy na:
- okrężnicę wstępującą
- okrężnicę poprzeczną (poprzecznica)
- okrężnicę zstępującą
- i okrężnicę esowatą (esicę).
Długość wszystkich tych odcinków wynosi ok. 1,5 m. Jelito ślepe (dawna historyczna nazwa to - ślepa kiszka, łac. caecum) leży w prawej okolicy biodrowej. Jest ono od jelita cienkiego oddzielone tzw. zastawką Gerlacha inaczej zwaną zastawką Bauhina. Od jelita ślepego odchodzi wyrostek robaczkowy. Jelito ślepe przechodzi w okrężnicę wstępującą, która znowu pod wątrobą zagina się (tzw. zagięcie wątrobowe okrężnicy) i biegnie mniej więcej poziomo w stronę lewą jako okrężnica poprzeczna; ta z kolei w lewym podżebrzu, pod śledzioną, znowu się zagina (zagięcie śledzionowe okrężnicy) i biegnie w dół jako okrężnica zstępująca. Wreszcie przechodzi w esicę (okrężnica esowata, potocznie zwana esicą). Nazwa tego odcinka okrężnicy pochodzi od jej kształtu litery S. Jest skierowana początkowo łukiem wypukłym ku stronie prawej, a następnie zakręca w dół przechodząc w odbytnicę. Esica ma czasem długą krezkę i ulega skrętowi. Skręt esicy jest jedną z postaci niedrożności jelit i jako taki może stanowić stan zagrożenia życia. Niedrożność jelit ze skręcenia (popularnie nazywany "skrętem kiszek" łac. ileus) polega na skręceniu się jelita dookoła osi długiej, powodujące jego zatkanie i dodatkowo uciśnięcie naczyń krwionośnych, co grozi niedokrwieniem, a następnie martwicą części jelita). Esica przechodzi wreszcie w odbytnicę.
Jelito grube ma charakterystyczną budowę, jego ściany są pofałdowane i pozagłębiane. Budowa ściany jelita grubego jest podobna do budowy jelita cienkiego.
W jelicie grubym żyje wiele symbiotycznych bakterii. Najsłynniejszą z nich jest Escherichia coli (nazywana w skrócie E. coli).
Czynność motoryczna przewodu pokarmowego
Zawartość przewodu pokarmowego ulega stałemu przesuwaniu, w kierunku od jamy ustnej do odbytu. Ważnym mechanizmem warunkującym prawidłowe funkcjonowanie przewodu pokarmowego jest jego skoordynowana i precyzyjna czynność motoryczna - perystaltyka. W wypadku jelit najbardziej charakterystyczny jest ruch robaczkowy (nazwa historyczna), a częściej nazwany obecnie bardziej prawidłowo - ruchem perystaltycznym. Polega on na tym, że skurcz jelita powstaje tylko w pewnym jego odcinku, na skutek skurczu mięśni okrężnych i posuwa się naprzód, podobnie jak obserwujemy to np. u dżdżownic. Prócz tych ruchów istnieją jeszcze ruchy wahadłowe, powstałe na skutek skurczu mięśni podłużnych. Obecnie uważa się, że to właśnie ruchy odcinkowe (wahadłowe) odgrywają ważniejszą rolę w przesuwaniu pokarmu niż ruchy perystaltyczne. Skurcze odcinkowe zachodzą z większą częstotliwością w proksymalnych niż w dystalnych częściach jelit co powoduje stopniowe przesuwanie pokarmu. Ważną rolę w perystaltyce jelita grubego odgrywają tzw. wędrujące kompleksy motoryczne (MMC) pojawiające się co kilka godzin. W jelicie grubym ruchy perystaltyczne zachodzą także w kierunku ododbytnicowym. Na czynność motoryczną jelit ma wpływ wiele czynników. Niektóre hormony oraz odruchy nerwowe (żołądkowo-jelitowy czy jelitowo-jelitowy) mogą modyfikować aktywność fragmentów przewodu pokarmowego. Nadmierna czynność motoryczna jelit towarzyszy biegunce, a osłabiona jest ważnym mechanizmem zaparć.

flickr:4609066433

Narządy jamy brzusznej człowieka.


Trawienie
Do przyswojenia zdecydowanej większości pożywienia (białka, tłuszcze i węglowodany) konieczne jest trawienie. W jego wyniku zachodzi proces rozkładu do substancji prostszych, które podlegają wchłanianiu. Pokarmy są trawione za pomocą soków wydzielanych przez różne gruczoły. Ślinianki i gruczoły ślinowe produkują ślinę, która zawiera amylazę ślinową. Błona śluzowa żołądka wydziela sok składający się głównie z kwasu solnego i pepsyny, jelito cienkie — tzw. sok jelitowy. Soki te różnią się składem i czynnością. Oprócz tego do jelit wydzielają dwa ważne gruczoły - wątroba (żółć) i trzustka (sok trzustkowy). Strawione składniki pokarmu ulegają wchłanianiu; odbywa się ono głównie w jelicie cienkim, a w jelicie grubym wchłaniane są tylko niektóre substancje, jak np. woda i sole mineralne.
Narządy układu pokarmowego człowieka:
  • jama ustna
  • gardło
  • przełyk
  • żołądek

Jelito cienkie:

  • dwunastnica
  • jelito czcze
  • jelito kręte

Jelito grube:

  • wyrostek robaczkowy
  • jelito ślepe (kątnica)
  • okrężnica
  • odbytnica

Gruczoły przewodu pokarmowego:

  • ślinianki
  • wątroba
  • trzustka

Układ wydalniczy

jeden z układów człowieka, którego celem jest usuwanie zbędnych i szkodliwych produktów przemiany materii.
W skład układu moczowego wchodzą:

flickr:4611463142

Schemat układu pokarmowego człowieka.

Przekrój podłużny przez prawą nerkę (widok od tyłu)

1– piramida nerkowa, 2– tętnica międzypłatowa,

3– tętnica nerkowa, 4– żyła nerkowa, 5– wnęka nerki,

6– miedniczka nerkowa, 7– moczowód, 8– kielich mniejszy,

9– torebka włóknista, 10– biegun dolny nerki,

11– biegun górny nerki, 12– żyła międzypłatowa,

13– nefron, 14– zatoka nerkowa, 15– kielich większy,

16– brodawka nerkowa, 17– słupy nerkowe.

  • Nerki

Nerki to gruczoły wewnątrzwydzielnicze, z ich wydaliną (moczem) usuwane są z organizmu odpadki i trujące resztki przemiany materii. Nerki położone są w tylnej części jamy brzusznej, pozaotrzewnowo, wzdłuż trzech górnych kręgów lędźwiowych. Mają one charakterystyczny kształt zbliżony do ziarna fasoli. Przeciętne ich wymiary wynoszą 12cm x 6cm x 3cm, a przeciętna waga nerki wynosi ok. 130 g.
Nerka otoczona jest dwiema osłonkami wewnętrzną - torebka włóknista i zewnętrzną - torebka tłuszczowa (utworzonej z tkanki tłuszczowej), która odgrywa rolę amortyzatora wstrząsów.
W miąższu nerki wyróżnia się dwie warstwy:
a) wewnętrzna (jaśniejsza) - część rdzenna, utworzona z kilkunastu piramid nerkowych,
b) zewnętrzną (ciemniejsza) - kora nerki, wnikająca pomiędzy piramidy wypustkami zwanymi słupkami nerkowymi.
Zasadniczym elementem budowy miąższu nerki są nefrony (ok. 1,5 mln) - pojedynczy nefron składa się z ciałka nerkowego i kanalika. Rozpoczynają się one kłębkiem naczyń włosowatych - kłębek Malpighiego, otoczonym torebką Bowmana. Od torebki Bowmana, gdzie zbiera się mocz pierwotny, prowadzi kanalik dochodzący wraz z innymi kanalikami do cewek zbiorczych, które to przechodzą w przewody brodawkowe i uchodzą do dużej jamy - miedniczki nerkowej (w zatoce nerkowej).
W czasie krążenia po kanalikach nerkowych znaczna część płynu i potrzebne organizmowi substancje zostają wchłonięte do krwi. Stąd mocz opuszczający nerkę zawiera tylko substancje odpadkowe i szkodliwe - mocz ostateczny.
Główna rola nerek polega więc na usuwaniu z organizmu szkodliwych substancji odpadkowych, pochodzących głównie z procesów przemiany materii. Nerki pełnią też rolę regulatora zawartości soli mineralnych oraz normują stopień nawodnienia tkanek ciała.

  • Moczowody

Moczowody są to przewody odprowadzające mocz ostateczny z miedniczek nerkowych w dół do pęcherza moczowego. Średnica moczowodu wynosi 3-9mm, a długość około 30 cm.

  • Pęcherz moczowy

Pęcherz moczowy jest zbiornikiem moczu utworzonym z mięśni gładkich. Uchodzą do niego oba moczowody, a odchodzi cewka moczowa. Położony w jamie brzusznej poza spojeniem łonowym (u mężczyzn). U kobiet pęcherz moczowy przylega do przedniej ściany pochwy i szyjki macicy. To narząd bardzo rozciągliwy, jego pojemność normalnie wynosi 350 - 700cm3 (krańcowo nawet do 3 litrów).

  • Cewka moczowa

Cewka moczowa jest to przewód odprowadzający mocz z pęcherza moczowego. Długość cewki męskiej wynosi około 18 cm i kończy się ujściem zewnętrznym na szczycie prącia. Cewka kobieca ma około 3cm długości i uchodzi do przedsionka pochwy powyżej jej ujścia. W miejscu przejścia ścian pęcherza w cewkę moczową jej światło zamykają dwa mięśnie - zwieracze cewki moczowej. Zwieracz wewnętrzny, wchodzi w skład ściany pęcherza moczowego, zbudowany z mięśni gładkich nie zależy od woli człowieka. Zwieracz zewnętrzny, niedaleko ujścia cewki moczowej utworzony jest z mięśni poprzecznie prążkowanych, zależnych od woli. Oba zwieracze szczelnie zaciskają światło cewki moczowej, stale są w stanie skurczu - z wyjątkiem okresów oddawania moczu.
Sygnałem do oddania moczu jest uczucie parcia na mocz, powodowane wypełnieniem pęcherza przy koło 300 ml zebranego płynu w pęcherzu. Oddawanie moczu jest w zasadzie aktem odruchowym. Jednak w warunkach normalnych mechanizm ten jest sterowany i kontrolowany przez czynność kory mózgowej.

Układ nerwowy

flickr:4614806494

Układ nerwowy człowieka.


Układ nerwowy człowieka anatomicznie dzielimy na:
1) układ ośrodkowy, obejmujący:
- mózgowie, zawarte w jamie czaszki
- rdzeń kręgowy, biegnący przez kanał kręgowy
2) układ obwodowy, należą do niego:
- nerwy mózgowe (czaszkowe)
- nerwy rdzeniowe.
Rozpatrując działanie układu nerwowego, rozróżniamy w nim część odbierającą i reagującą na bodźce dochodzące z zewnątrz organizmu (wywołującą w większości zależne od woli reakcje organizmu) oraz część, która odbiera i reaguje na podniety pochodzenia wewnątrzorganicznego, (w zasadzie odbywa się to bez udziału woli). Stąd czynnościowo układ nerwowy dzieli się na:
1) układ somatyczny
2) układ autonomiczny (wegetatywny)
  • Układ ośrodkowy - stanowi centralny układ nerwowy. Rozmieszczony jest w jamie czaszki i kanale kręgowym. Układ ten składa się z mózgowia oraz rdzenia kręgowego.
    • Mózgowie - u człowieka waży ok. 1375 g, co stanowi ok. 1/42 wagi całego ciała. Owe najważniejsze skupienie tkanki nerwowej zbudowane jest z istoty szarej (stanowi część obwodową mózgowia, to jest ok. 80 % masy całego mózgu) i białej (pod istotą szarą). Istota szara mózgu zbudowana jest z komórek nerwowych, istota biała z włókien nerwowych. Z istoty szarej zbudowana jest kora mózgowa - siedlisko świadomości człowieka, której powierzchnia wynosi 2200cm2. Mózgowie dzieli się na:
      • Kresomózgowie, zbudowane z dwóch półkul mózgowych. Każda półkula dzieli się na płaty odgraniczone od siebie bruzdami. Wyróżniamy płaty: czołowy, ciemieniowy, skroniowy (zawiera ośrodek słuchu, smaku i powonienia), potyliczny (siedlisko ośrodka wrażeń wzrokowych).
      • Międzymózgowie, obejmuje wzgórze (główny ośrodek podkorowy czucia) oraz podwzgórze. Podwzgórze połączone jest drogami nerwowymi z korą mózgową oraz ze wszystkimi obszarami organizmu. Cechą charakterystyczną podwzgórza jest to, iż kontroluje i koordynuje ono działalność wewnątrzwydzielniczą przedniego płata przysadki mózgowej, odbiera i przekazuje bodźce drogą krwi i płynów ustrojowych, a także wykazuje czynności neurowydzielnicze (produkuje oksytocynę i wazopresynę).
      • Śródmózgowie, obejmuje tzw. konary mózgu oraz pokrywę śródmózgowia. Śródmózgowie łączy międzymózgowie z mostem i móżdżkiem. Mieszczą się w nim podkorowe ośrodki wzroku i słuchu.
      • Móżdżek, położony jest w dole czaszki, pod płatami potylicznymi mózgu. Składa się on z dwóch półkul i części środkowej –robaka. Przekrój podłużny przez robaka móżdżku daje charakterystyczny obraz tzw. drzewo życia. Zewnętrzną część móżdżku pokrywa istota szara (kora móżdżku). W skład móżdżku wchodzi również most Varola. Tworzą go głównie włókna nerwowe (łączą rdzeń z mózgiem i ośrodkami podkorowymi, a także innymi częściami układu nerwowego) i jądra nerwów czaszkowych. Łączy on śródmózgowie i korę mózgową z móżdżkiem i rdzeniem przedłużonym. Móżdżek sprawuje kontrole nad mięśniami szkieletowymi i odpowiada za koordynację ruchową.
      • Rdzeń przedłużony, to najniżej położony odcinek mózgowia. Stanowi on przedłużenie rdzenia kręgowego. W rdzeniu przedłużonym skupionych jest wiele ośrodków nerwowych odpowiedzialnych za funkcje odruchowe. Tak więc stanowi on centralę układu wegetatywnego (kierującego pracą narządów wewnętrznych) oraz czynności odruchowych tj. oddychanie, połykanie, ssanie, kaszel, kichanie, mruganie itp.
    • Rdzeń kręgowy - znajduje się w kanale kręgowym i osłonięty jest oponami rdzeniowymi. Ciągnie się od rdzenia przedłużonego, a kończy (przechodzi w nić końcową) na poziomie II kręgu lędźwiowego. Istota szara położona jest tu wewnętrznie w stosunku do istoty białej (odwrotnie niż w mózgu). Substancja szara na przekroju poprzecznym ma kształt litery H. Ciągnie się ona na całej długości rdzenia w postaci dwóch słupów przednich i tylnich. W słupach przednich rozmieszczone są komórki neuronów ruchowych, w tylnich- komórki neuronów czuciowych. Od rdzenia kręgowego odchodzi 31 par nerwów zawierających somatyczne włókna czuciowe, ruchowe i włókna wegetatywne. Nerwy te przechodzą przez otwory międzykręgowe. Rdzeń kręgowy przewodzi impulsy nerwowe z mózgu i do mózgu. Łączy więc centralne odcinki układu nerwowego w niemal całym organizmie.
    • Opony mózgowo-rdzeniowe - mózgowie i rdzeń kręgowy okrywają trzy błony łącznotkankowe noszące nazwę opon mózgowo rdzeniowych. Najbardziej zewnętrznie położona jest opona twarda stanowiąc okostną jamy czaszki i rdzenia kręgowego. Oponę twardą cechuje duża wrażliwość na ból. Pod oponą twardą leży opona pajęczynówkowa. Mózg i rdzeń pokrywa bezpośrednio, bogato unaczyniona, opona miękka (naczyniowa). Wyrostki (ząbki) opony miękkiej zrastają się z oponą pajęczynówkową i oponą twarda tworząc więzadło ząbkowane. Dzięki temu rdzeń kręgowy chroniony jest przed wstrząsami i urazami, gdyż zawieszony na więzadle i korzeniach rdzeniowych pływa w płynie mózgowo rdzeniowym. Płyn mózgowo - rdzeniowy wypełnia przestrzeń pomiędzy pajęczynówką a oponą miękką. Płyn ten jest bezbarwny i przejrzysty. W jego skład wchodzi woda, glukoza, białko i sole mineralne. Rola płynu mózgowo-rdzeniowego polega na równomiernym rozkładzie ciśnienia w jamie czaszki, a także chroni on mózgowie i rdzeń kręgowy przed urazami mechanicznymi.
  • Układ obwodowy - obwodowy układ nerwowy tworzą parzyste nerwy mózgowe i rdzeniowe, wiążące poszczególne receptory i efektory z mózgiem i rdzeniem, oraz zwoje mózgowe położone w pobliżu mózgu i rdzenia.
    • Nerwy mózgowe (czaszkowe) - występują w liczbie 12 par nerwów. Są to:
      • nerwy wyłącznie czuciowe: nn. węchowe, n. wzrokowy, n. słuchu i równowagi
      • nerwy wyłącznie ruchowe, odśrodkowe: n. okoruchowy, n. bloczkowy, n. odwodzący, n. dodatkowy, n. podjęzykowy
      • nerwy mieszane: n. trójdzielny, n. twarzowy, n. językowo-gardłowy, n. błędny
    • Nerwy rdzeniowe - odchodzą od rdzenia dwoma korzeniami. Przednim –ruchowym i tylnym –czuciowym. Korzenie łączą się we wspólny pień, który ponownie rozdziela się na trzy gałęzie: grzbietową unerwiającą skórę i mięśnie grzbietu, brzuszną unerwiającą skórę i mięśnie brzucha, i autonomiczną obsługująca trzewia. Każda gałęzi zawiera włókna czuciowe i ruchowe.
    • Zwoje mózgowe - utworzone są przez komórki neuronów czuciowych a położone w pobliżu mózgu i rdzenia.
flickr:4614806542

Budowa neuronu, połączenia i synapsa.

  • Układ autonomiczny (wegetatywny) - unerwia głównie narządy wewnętrzne (trzewia). Zapewnia on prawidłowy przebieg najistotniejszych czynności życiowych organizmu tj. m.in. bicie serca, oddychanie, trawienie. Układ nerwowy autonomiczny składa się z dwóch części uzupełniających się wzajemnie, a jednocześnie działających na siebie antagonistycznie:
    • układ współczulny (sympatyczny) - ośrodki części współczulnej znajdują się w istocie szarej rdzenia kręgowego w części piersiowej i lędźwiowej. Ośrodki rdzeniowe łączą się ze zwojami współczulnymi tworząc parzysty pień współczulny (równolegle po obu stronach kręgosłupa). Włókna układu współczulnego unerwiają wszystkie narządy wewnętrzne, naczynia krwionośne i gruczoły potowe oraz działają przeciwnie do układu przywspółczulnego. Powodują m.in. rozszerzenie źrenic, przyspieszenie akcji serca, zmniejszenie wydzielania gruczołów, zahamowanie perystaltyki jelit.
    • układ przywspółczulny (parasympatyczny) - ośrodki przywspółczulne rozmieszczone są w mózgowiu, rdzeniu przedłużonym i krzyżowej części rdzenia kręgowego. Zwoje układu przywspółczulnego umiejscowione są w pobliżu lub w ścianach unerwianych narządów. Włókna przywspółczulne wychodzące z pnia mózgu dołączają się do nerwów mózgowych : okoruchowych, twarzowym, językowo-gardłowym, błędnym. Unerwiają one mięśnie zwężające źrenicę, akomodacji oka, gruczołu łzowe, śluzowe i ślinianki. Nerw błędny (powodujący zwolnienie akcji serca, zwężenie oskrzeli, wzmaga ruchy robaczkowe jelit i wydzielania gruczołów jamy brzusznej) zawiera stosunkowo najwięcej włókien przywspółczulnych. Włókna przywspółczulne części krzyżowej rdzenia, unerwiają część okrężnicy i pęcherz moczowy oraz narządy płciowe (pobudzająco).

Narządy zmysłów

Zmysły – formy przyjmowania bodźców z otoczenia, oraz ich analizy i reagowania na nie, cechujące wszystkie zwierzęta, w tym człowieka. Na każdy ze zmysłów składają się odpowiednie narządy zmysłów, w których najważniejszą rolę odgrywają receptory wykształcone w kierunku reagowania na konkretny rodzaj bodźców oraz odpowiednie funkcje mózgu.
U człowieka występują następujące zmysły:

wzrok

flickr:4615010050

Oko człowieka.


związany z okiem, umożliwia rozpoznawanie fal elektromagnetycznych w widzialnym zakresie (światła). Ponieważ jedne receptory odpowiedzialne są za rozpoznawanie koloru (częstotliwość fali), a inne za rozpoznawanie jasności, można wzrok uważać za dwa osobne zmysły. Ogólnie zdolność do odbierania bodźców świetlnych ze środowiska oraz ogół czynności związanych analizą tych bodźców nazywamy widzeniem. Narządem wyspecjalizowanym do rejestrowania obrazu jest oko czyli gałka oczna otoczona aparatem ochronnym (brwi, powieki, rzęsy i narząd łzowy). Przystosowanie oka do pełnienia tych funkcji umożliwia:
- rozpoznawanie kształtów,
- ocenianie odległości położenia obiektów od oka,
- rozróżnianie barw.
  • Wady wzroku:
    • krótkowzroczność
    • dalekowzroczność
    • astygmatyzm
    • ślepota barw
    • zez
    • zaćma
    • jaskra
  • Ciekawostki:
    • Nowonarodzone dzieci wcale nie mrugają – zaczynają około 6 miesiąca życia.
    • dzięki bezwładności wzroku mamy wrażenie ciągłości ruchu wielu nieruchomych obrazów (np. filmowych)
    • Obraz na siatkówkę oka pada do góry nogami i dopiero w mózgu następuje jego odwrócenie.
    • Wielu mężczyzn (ok. 15%) dotyka w mniejszym lub większym stopniu zaburzenie rozpoznawania barw. U kobiet problem ten w praktyce nie występuje (0,5% kobiet).

słuch –

Zmysł umożliwiający odbieranie (percepcję) fal dźwiękowych. Narządy słuchu nazywa się uszami. Słuch jest wykorzystywany przez człowieka do komunikacji oraz rozpoznawania otoczenia.

flickr:4614392057

Ucho człowieka.

  • Ucho - narząd słuchu i równowagi występujący jedynie u kręgowców. Najbardziej złożone i rozwinięte uszy występują u ssaków. Ucho odbiera fale dźwiękowe, przekształca je w drgania mechaniczne, a drgania w impulsy nerwowe. Odpowiada także za zmysł równowagi (błędnik).
flickr:4615010090

Budowa ucha ludzkiego:

1- czaszka, 2- przewód słuchowy zewnętrzny,

3- małżowina uszna, 4- błona bębenkowa,

5- okienko owalne, 6- młoteczek, 7- kowadełko,

8- strzemiączko, 9- kanał półkolisty, 10- ślimak,

11- nerw słuchowy, 12- trąbka Eustachiusza.


Budowa ucha:
Ucho składa się z trzech części: ucha zewnętrznego, ucha środkowego oraz ucha wewnętrznego. Ucho zewnętrzne występuje jedynie u ssaków. Ucho zewnętrzne i środkowe odpowiadają głównie za słuch, ucho wewnętrzne zawiera także elementy odpowiedzialne za równowagę.
* Ucho zewnętrzne - wychwytuje fale dźwiękowe, wzmacnia je i kieruje na błonę bębenkową. Składa się z małżowiny usznej, przewodu słuchowego zewnętrznego i powierzchni zewnętrznej błony bębenkowej.
* Małżowina uszna - jest to fałd skórny rozpięty na elastycznym rusztowaniu z tkanki chrzęstnej. Jej kształt jest przystosowany do zbierania fal dźwiękowych i kierunkowania ich do przewodu słuchowego zewnętrznego.
* Przewód słuchowy zewnętrzny - kanał doprowadzający fale dźwiękowe do błony bębenkowej, o długości ok. 26-30 mm i średnicy ok. 7 mm. Jest on zbudowany z tkanki chrzęstnej pokrytej od wewnątrz skórą, zawierającą gruczoły woskowinowe, których zadaniem jest wydzielanie woskowiny (wydzieliny zapobiegającej dostaniu się zanieczyszczeń do przewodu słuchowego), oraz włosków rozprowadzających woskowinę. Na jego końcu znajduje się błona bębenkowa.
* Powierzchnia zewnętrzna błony bębenkowej.
* Ucho środkowe - to niewielka przestrzeń w czaszce wypełniona powietrzem. Jego zadaniem jest mechaniczne wzmocnienie i doprowadzenie fal dźwiękowych do ucha wewnętrznego (poprzez okienko owalne). Część drgań przechodzi też bezpośrednio na okienko okrągłe. W skład ucha środkowego wchodzi błona bębenkowa, trzy kosteczki słuchowe oraz trąbka Eustachiusza a także powierzchnia zewnętrzna okienka owalnego.
* Błona bębenkowa - błona oddzielająca przewód słuchowy zewnętrzny od ucha środkowego, zamienia fale dźwiękowe w drgania mechaniczne, pobudzając kosteczki słuchowe.
* Trzy kosteczki słuchowe - młoteczek, kowadełko, strzemiączko. Młoteczek z jednej strony łączy się z błoną bębenkową, a z drugiej strony łączy się z kowadełkiem, kowadełko ze strzemiączkiem, a ono z kolei łączy się z błoną okienka owalnego. Ich zadaniem jest wzmocnienie drgań błony bębenkowej i doprowadzenie ich do ucha wewnętrznego. Wzmocnienie jest osiągane dzięki temu, że powierzchnia młoteczka łącząca się z błoną jest większa od powierzchni strzemiączka, tworząc przekładnię wzmacniającą (do około 33 decybeli). Istotną rolę odgrywają tu też dwa mięśnie - napinacz błony bębenkowej, który przy rozluźnieniu osłabia drgania zbyt mocnych dźwięków oraz mięsień strzemiączkowy mający analogiczną rolę. Kosteczki słuchowe są najmniejszymi kośćmi organizmu ludzkiego.
* Trąbka słuchowa (trąbka Eustachiusza) - kanał łączący ucho środkowe z gardłem, o długości ok. 35 mm. Normalnie jest zamknięta, ale może się otworzyć w celu wyrównania ciśnienia powietrza w uchu. Jeśli wpuszczone powietrze będzie zawierać groźne zarazki, to może rozpocząć zapalenie ucha środkowego.
* Powierzchnia zewnętrzna okienka owalnego.
* Ucho wewnętrzne - To najbardziej skomplikowany odcinek narządu słuchu. Składa się ono z przestrzeni wewnątrz kości czaszki, zwanych błędnikiem kostnym. W jego wnętrzu mieści się błędnik błoniasty wypełniony płynem. Część błędnika przylegającego do ucha środkowego to przedsionek. Łączą się z nim ślimak i kanały półkoliste. Kanały półkoliste służą do rejestrowania zmian położenia ciała. Są narządem zmysłu równowagi. Ucho wewnętrzne:
* ślimak,
* trzy kanały półkoliste,
* nerw słuchowy.
  • Elementy odpowiedzialne za słuch:
    • Okienko owalne (przedsionka) - błona stykająca się bezpośrednio ze strzemiączkiem, ułatwiająca przejście drgań z ucha środkowego do wnętrza ślimaka. Drgania przechodzą do schodów przedsionka, czyli zewnętrznej komory ślimaka.
    • Okienko okrągłe (ślimaka) - błona nie stykająca się z zewnątrz z żadną z kostek, ale również mogąca przekazywać (nie wzmocnione) drgania do wnętrza ślimaka. Stanowi wyłom stykający się ze schodami ślimaka (środkowa komora ślimaka).
    • Ślimak - najważniejsza część ucha wewnętrznego, z wyglądu przypominająca muszlę ślimaka. Jest to długi, zwężający się kanał kostny, zwinięty spiralnie i wypełniony w całości płynem, w którym zawieszone są otolity (kryształki CaCO3). W środku przedzielony jest dwoma błonami - błoną podstawową i błoną Reisnera (inaczej przedsionkową). Dzielą one ślimaka na trzy komory nazywane schodami przedsionka, ślimaka i bębenka. Wewnątrz schodów ślimaka znajduje się narząd Cortiego, który zamienia pobudzenia znajdujących się na nim rzęsek w impulsy nerwowe. Zniszczenie narządu Cortiego powoduje całkowitą głuchotę.
  • Elementy odpowiedzialne za równowagę:
    • kanały półkoliste (łac. canales semicirculares) - część ucha wewnętrznego. Znajdują się w błędniku - wewnętrznej części ucha. U człowieka są one tak usytuowane, że każdy z nich jest ustawiony mniej więcej prostopadle do płaszczyzn dwóch pozostałych. Zakończone są bańkami błoniastymi, w których znajdują się komórki zmysłowe uzbrojone we włoski. Przewody półkoliste wypełnione są śródchłonką, której ruch spowodowany obrotem głowy (wskutek siły bezwładności) podrażnia włoski powodując pobudzenie komórek nerwowych, pozwalając zachować równowagę.
    • woreczek - to część ucha środkowego, będąca fragmentem systemu służącego do utrzymania równowagi ciała, czyli błędnika. Znajduje się on między ślimakiem a kanałami półkolistymi. We wnętrzu woreczka znajdują się kamyki powstałe z węglanu wapnia - otolity. Kiedy człowiek się przemieszcza, otolity także się poruszają, uciskając komórki receptorowe wyścielające wnętrze woreczka. Pojawiający się impuls zostaje wysłany do mózgu. Na podstawie tych impulsów jest określany stan ruchu człowieka.
    • łagiewka (Błędnik błoniasty) (łac. labyrinthus membranaceus) - worek łącznotkankowy o zawiłym kształcie znajdujący się we wnętrzu błędnika kostnego zawieszony w przychłonce i wypełniony śródchłonką. Znajdują się w nim właściwe receptory słuchu i równowagi. W błędniku wyróżniamy następujące części: błędnik przedsionkowy i ślimakowy.
  • Budowa błędnika przedsionkowego:
    • łagiewka - wewnątrz otolity odbierające wrażenia związane z położeniem głowy, stanowi podstawę kanałów półkolistych
    • woreczek - zawiera plamkę woreczka
    • przewody półkoliste - dostarczają informacje o ruchach głowy, biegną w kanałach półkolistych
    • przewód łagiewkowo-woreczkowy
    • przewód śróchłonki

Błędnik ślimakowy tworzy głównie przewód ślimakowy.
W łagiewce i woreczku błędnika błoniastego występują receptory wrażliwe na przyspieszenie liniowe (zmiana położenia w górę, w dół, w linii prostej). Receptory tworzą tzw. plamkę łagiewki i woreczka, które skupiają urzęsione komórki zmysłowe, na których spoczywa błona galaretowata. W błonie tej znajdują się kryształy soli wapniowych, tzw. otolity. Ruch głowy w linii prostej powoduje przemieszczanie się otolitów na zasadzie bezwładności, w wyniku czego pobudzane są komórki zmysłowe. Impulsy przesyłane są do ośrodkowego układu nerwowego. Ruchy głowy powodują przepływ endolimfy wypełniającej przewody półkoliste do rozszerzonych zakończeń zwanych bańkami, w których występują urzęsione komórki zmysłowe. Komórki te reagują na obrót głowy, czyli przyspieszenie kątowe. Błędnik odpowiada za utrzymanie równowagi.

  • Fale dźwiękowe: Przez powietrze docierają do małżowiny usznej, następnie przewodem słuchowym zewnętrznym do błony bębenkowej. Pod wpływem drgań powietrza błona bębenkowa porusza przylegający do niej młoteczek. Drgania z młoteczka są przekazywane na kowadełko i strzemiączko, za pośrednictwem okienka owalnego trafiają do ucha wewnętrznego, gdzie drgania są zamieniane na impulsy nerwowe, które nerwem słuchowym docierają do ośrodków słuchowych w korze mózgowej. Dźwięk skierowany przez małżowinę uszną do przewodu słuchowego zewnętrznego wprawia w drgania błonę bębenkową i tzw. aparat akomodacji tj. kosteczki słuchowe i mięśnie ucha środkowego. Dzięki ruchom podstawy ostatniej z trzech kosteczek (strzemiączka) w okienku owalnym błędnika, drgania akustyczne przenoszą się na płyny, jakimi wypełniony jest ślimak. Ponieważ płyny są nieściśliwe, na to aby podstawa strzemiączka mogła wykonać ruch w głąb ucha wewnętrznego musi dojść do kompensacyjnego wychylenia (w stronę jamy bębenkowej) błony drugiego okienka ucha wewnętrznego zwanego okrągłym. Ta tzw. gra okienek jest niezbędnym warunkiem prawidłowego przenoszenia dźwięków drogą powietrzną, bębenkowo-kosteczkową.
  • Słuch człowieka - podstawowe dane:
zakres słyszalnych częstotliwości 16-20000 Hz
Zakres największej czułości ucha 1000-3000 Hz
Zakres częstotliwości ludzkiej rozmowy 200-3000 Hz
Próg słyszalności 0 dB
Próg bólu 110-140 dB
Uszkodzenie słuchu 150 dB
Zakres rejestrowanych zmian ciśnienia |0,00002-60 Pa
Minimalne wychylenie błony bębenkowej 10 − 11 m
Wychylenie błony bębenkowej przy głośnym dźwięku o niskiej częstości 0,1 mm
Liczba rozróżnialnych czystych tonów ~3000
Rozdzielczość częstotliwościowa ucha 1 Hz przy 1000 Hz
Rozdzielczość kątowa ucha 1-4°
Rozdzielczość czasowa ucha 0,05 s
Ubytek słuchu z wiekiem (18-50 lat) 0,5 dB/rok
Ubytek słuchu z wiekiem (powyżej 50 lat) 1 dB/rok
Przeciętny ubytek słuchu w wieku 70 lat 37 dB
Wyprzedzenie oko-usta przy czytaniu na głos 0,5-2 s

smak

Związany z językiem i jamą ustną. Jeden z dwóch "chemicznych" zmysłów. Istnieją co najmniej cztery rodzaje receptorów na języku, dlatego można powiedzieć, że są to cztery różne zmysły, zwłaszcza, że każdy z receptorów przekazuje informacje do trochę innej części mózgu. Cztery znane receptory wykrywają smak słodki, słony, kwaśny i gorzki. Piąty receptor, "umami", został odkryty w 1908 i jego istnienie zostało potwierdzone w 2000. Receptor umami rozpoznaje kwas glutaminowy, występuje w mięsie i jako glutaminian sodu będący przyprawą.
Smak to jeden z podstawowych zmysłów dostępnych organizmom - służący do chemicznej analizy składu pokarmu. U wielu organizmów smak i węch nie są oddzielone.
Odczuwany smak pokarmów zależy nie tylko od receptorów smakowych, ale również węchowych. Ludzie mają 5 rodzajów receptorów smakowych, odpowiadających z grubsza ważnym grupom substancji chemicznych znajdujących się w pożywieniu:

  • słodki - węglowodany, głównie cukry proste i dwucukry - największe zagęszczenie receptorów słodkiego smaku jest na koniuszku języka;
  • słony - sole sodu i potasu, a dokładnie kationy tych metali. Receptory rozrzucone są równo po całym języku;
  • kwaśny - kwasy organiczne i nieorganiczne. Najwięcej receptorów smaku kwaśnego jest na bokach języka;
  • gorzki - alkaloidy i wiele soli nieorganicznych. Najwięcej receptorów smaku gorzkiego występuje u nasady języka (tył języka);
  • umami - wykrywa obecność kwasu glutaminowego, składnika większości białek, wyczuwalny np. w pomidorach.

Od niedawna postulowana jest też zdolność do wykrywania smaku niektórych kwasów tłuszczowych.

flickr:4615010122

Język człowieka.


Język to część ciała ludzi i większości zwierząt. Głównym zadaniem języka jest ułatwienie rozdrabniania pokarmu i formowania kęsów, lecz ludzie używają go również do innych celów. Dla przykładu: język zawiera narząd zmysłu smaku człowiek używa języka do artykulacji mowy.
  • Budowa języka - język (lingua) jest wałem mięśniowym położonym na dnie jamy ustnej i pokrytym śluzówką. Od dołu wchodzą do języka mięśnie zewnętrzne, naczynia krwionośne i nerwy. Śluzówka języka jest wilgotna, różowa, pokryta licznymi brodawkami językowymi. Brodawki języka to wyrostki tkanki łącznej, które wystają ponad powierzchnię śluzówki i są pokryte nabłonkiem wielowarstwowym płaskim. U człowieka występuje sześc rodzajów brodawek, które dzielimy na brodawki mechaniczne (służą do pobierania, rozdrabniania pokarmu) oraz brodawki smakowe (zawierające kubki smakowe):
    • Mechaniczne:
      • nitkowate (najmniejsze i najliczniejsze),
      • stożkowate,
      • soczewkowate,
    • Smakowe:
      • grzybowate (większe),
      • okolone (największe),
      • liściaste (występują z boku języka).
      • Zrąb języka - utworzony jest przez mięśnie poprzecznie prążkowane. Dzielimy je na dwie grupy:
        • mięśnie łączące z otoczeniem (mięsień bródkowo-językowy, mięsień rylcowo-językowy, mięsień gnykowo-językowy)
        • mięśnie własne języka (dwa mięśnie podłużne: górny i dolny, mięsień pionowy).

Ciekawostka: osoby, które podczas eksperymentów medycznych były poddawane działaniu słabego prądu elektrycznego przepływającego przez język, odczuwały smak określany jako "metaliczny". Prawdopodobnie źródłem tego odczucia był jednak nie kolejny typ receptorów smakowych, lecz sam fakt podrażnienia receptorów przez przepływający prąd elektryczny.

flickr:4614392109

Kubki smakowe:

1 - gorzki,

2 - kwaśny,

3 - słony,

4 - słodki.

  • Smak człowieka w liczbach
Liczba smaków 5
Liczba kubków smakowych ~10000
Liczba receptorów smakowych w każdym kubku 50-150
Próg wrażliwości na smak słony (NaCl) 0,5 g/dm3
Czas reakcji na smak słony ~0,3 s
Próg wrażliwości na smak słodki(sacharoza) 4 g/dm3
Próg wrażliwości na smak kwaśny (HCl) 0,02 g/dm3
Próg wrażliwości na smak gorzki (chinina) 0,0003g/dm3
Czas reakcji na smak gorzki ~1 s

węch

Związany z nosem, to drugi "chemiczny" zmysł. W przeciwieństwie do smaku, zapach rozpoznawany jest przez setki różnych receptorów, z których każdy rozpoznaje inne cząsteczki. Istota tego zmysłu zasadza się na umiejętności rozpoznawania występowania określonych związków chemicznych lub ich mieszanin w otoczeniu. U człowieka receptory zapachowe znajdują się w kanałach nosowych, w ich szczytowej części, tuż pod oczami i częściowo między nimi. Są one zgrupowane w dwa obszary, o powierzchni ok. 2,5 cm², zawierające w sumie przeciętnie ok. 50 000 000 komórek receptorowych. Z receptorów impuls nerwowy przekazywany jest do opuszki węchowej zlokalizowanej bezpośrednio nad receptorami, poniżej płatów czołowych kory mózgowej. Następnie informacje przekazywane są do węchomózgowia. Przekaz tych bodźców ma charakter szybki i bezpośredni, w odróżnieniu od np.: zmysłu dotyku czy wzroku, gdzie między zmysłem a korą mózgową odpowiedzialną za przetwarzanie odpowiednich informacji jest wiele pośrednich stacji przekaźnikowych.
Fizjologowie są zdania, że węch jest jednym z najstarszych zmysłów. Ludzkie węchomózgowie jest bardzo podobne do węchomózgowia jaszczurek (gady), co oznacza, że zmysł ten wyewoluował jeszcze przed oddzieleniem się ssaków.
Związki zapachowe muszą mieć zdolność do przeniknięcia przez błonę śluzową, którą są otoczone receptory. Sama błona dokonuje już "wstępnej" selekcji zapachów i dopuszcza określone grupy związków do określonych grup receptorów. Niektóre związki chemiczne są wyczuwalne przez człowieka już przy stężeniach rzędu 0,5 ppm. Tylko 8 cząsteczek substancji zapachowej wystarczy do wywołania odpowiedniego impulsu nerwowego, jednak aby układ nerwowy wykrył zapach potrzeba co najmniej 40 działających receptorów. Wrażenia zapachowe są sprawą bardzo osobniczą. Ludzie posiadają większą bądź mniejszą wrażliwość ogólną na wszystkie zapachy, a także na poszczególne związki chemiczne. Np.: wrażliwość na octan izoamylu posiada tylko ok. 75% populacji w Europie, a pozostałe 25% jest nań prawie zupełnie niewrażliwa. Na dodatek jeden i ten sam związek chemiczny może dawać wrażenie zapachu przyjemnego lub przykrego w zależności od stężenia, a także w jakiej kombinacji występuje z innymi związkami chemicznymi.
Wrażenia zapachowe zależą silnie u jednej i tej samej osoby od okoliczności, nastroju, stanu zdrowia i cyklu rozwojowego. Np.: u dorosłych kobiet wrażliwość na poszczególne zapachy zmienia się wraz cyklem miesiączkowym, zaś kobietom ciężarnym i karmiącym węch zmienia się bardzo radykalnie i są one w tym okresie zdolne do czucia zapachów, na które inni ludzie są całkowicie niewrażliwi i jednocześnie nie czują one w tym czasie części zapachów normalnie odczuwanych przez większość ludzi.
Z węchem jest związana skaza genetyczna zwana anosmią. 2-3% procent ludzi w każdej populacji) jest zupełnie niewrażliwy na całe grupy zapachów (np.: z grupy "miętowej"). Przypomina to trochę rodzaj zapachowego daltonizmu. Anosmii można się także nabawić środowiskowo, na skutek stałego przebywania w miejscach, gdzie występował intensywnie jakiś zapach. Przypadłość ta obejmuje coraz liczniejsze grupy ludzi w krajach wysoko zamożnych, gdzie obserwuje się stały spadek ogólnej wrażliwości ludności na zapachy. W USA szacuje się, że częściową anosmią, na różne grupy zapachów jest objęta niemal połowa ludności, zaś około 10% ma anosmię zupełną na jedną lub kilka grup zapachów. Około 1/4 osób z zaburzeniami węchu przestaje odczuwać popęd seksualny. Jest to związane z feromonami.

  • Ciekawostki:
    • Zwierzęta, dla których węch jest podstawowym zmysłem decydującym często o przetrwaniu (np. owady, psy, szczury) dysponują o wiele bardziej rozwiniętym zmysłem węchu. Odpowiednie partie mózgu przetwarzające informacje z narządu węchu są w związku z tym o wiele lepiej rozwinięte. Jak jednak odkrył Jess Porter z Uniwersytetu Kalifornijskiego, zdolność tę można sobie wyćwiczyć. Według opublikowanego w "Nature euroscience" w grudniu 2006 badania, 2/3 ludzi było w stanie z zawiązanymi oczami wytropić i przejść 10-metrową krętą ścieżkę ułożoną z rozpylonego zapachu czekolady. Wraz z treningiem zdolność ta rosła. Być może więc kiepski węch ludzi wynika po części z braku treningu.
    • Psychiatra Oliver Sacks w książce "Mężczyzna, który pomylił swoją żonę z kapeluszem" opisuje też przypadek człowieka, który na skutek urazu mózgu nagle uzyskał zdolność fenomenalnego odczuwania zapachów - był np. w stanie po wejściu na oddział szpitalny na podstawie węchu ocenić, kto opuścił oddział i czy ktoś nowy doszedł.
flickr:4615010162

Nos człowieka.

  • Nos - wyniosłość w obrębie twarzy stanowiąca drogę przepływu powietrza w procesie oddychania. Powietrze przechodzące przez nos zostaje ocieplone i nawilżone. Dociera później do okolicy węchowej znajdującej się w jego górnej części. Substancje chemiczne, czyli te zawarte w powietrzu są rozpuszczane w śluzie i pobudzają wtedy liczne receptory znajdujące się w okolicy węchowej. Następnie impuls wędruje do mózgowia przez nerw węchowy, gdzie jest odbierany. Obecne w nosie włoski wyłapują drobinki zanieczyszczeń nie pozwalając im dostać się do płuc. U człowieka nos pełni również funkcje głównego narządu węchu, a wymiary nosa określa się za pomocą wskaźnika nosowego (Nosowy wskaźnik to szerokość nosa w mm pomnożona przez 100, dzielona przez jego wysokość w mm.):
    • powyżej 58 (mierzony na czaszce) lub powyżej 100 (mierzony u osobników żywych) - nos bardzo szeroki i bardzo krótki (hyperchamaerrhinus).
    • między 51 a 57,9 (mierzony na czaszce) lub między 85 a 99,9 (mierzony u osobników żywych) - nos szeroki i krótki (chamaerrhinus).
    • między 50,9 a 47 (mierzony na czaszce) lub między 84,9 a 70 (mierzony u osobników żywych) - nos średnio szeroki i średnio krótki (mesorrhinus).
    • poniżej 46,9 (mierzony na czaszce) lub między 69,9 a 55 (mierzony u osobników żywych) - nos wąski i długi (leptorrhinus).
    • poniżej 54,9 (mierzony u osobników żywych) - nos bardzo wąski i bardzo długi (hyperleptorrhinus).

zmysły somatyczne

Zmysły te są związane z receptorami w skórze. Dawniej zaliczano je do dotyku. Dzisiaj wiadomo, że składają się z wielu różnych receptorów, toteż wyróżnia się osobne zmysły somatyczne:

  • dotyk - bodźce czuciowe (układ czuciowy) - jest uznawany za jeden ze zmysłów, jednak wrażenia określane łącznie jako dotyk są kombinacją sygnałów przesyłanych przez komórki reagujące na ciepło lub zimno, nacisk oraz uszkodzenie (ból). W rozmaitych eksperymentach wykazano, że dotyk i zmysł motoryczny są podstawowymi elementami definiującymi odbieranie rzeczywistości przez człowieka. Zmysł dotyku mieści się w skórze. Wśród narządów czucia można wyróżnić:
    • narządy czucia powierzchniowego - występują w skórze w postaci tzw. ciałek odbierających wrażenia dotykowe, ciepła, zimna, nacisku, pieczenia, swędzenia itp. Są rozmieszczone nierównomiernie (najwięcej znajduje się na wargach, opuszkach palców, podeszwach stóp, a najmniej w skórze grzbietu)
    • narządy czucia głębokiego - leżą głęboko pod skórą (np. w mięśniach, stawach, więzadłach) i odbierają z nich różne wrażenia (np. ból przy stanach zapalnych tych narządów). Są one bardzo podobne do ciałek czucia powierzchniowego. Dzięki nim oceniamy też kształt, ciężar, elastyczność, twardość itp. ujmowanego ręką przedmiotu.

Bodźce z receptorów czuciowych nerwami czuciowymi docierają do mózgu.
Zmysł dotyku spełnia bardzo ważną funkcję obronną. W momencie zadziałania czynnika szkodliwego, powodującego ból, następuje automatyczny ruch ciała, mający na celu uniknięcie kontaktu z czynnikiem wywołującym ból.

  • nocycepcja – zmysł bólu

Ból (łac. - dolor, gr. - algos, odyne) - to subiektywne przykre i negatywne wrażenie zmysłowe i emocjonalne powstające pod wpływem bodźców uszkadzających tkankę (tzw. nocyceptywnych) lub zagrażających ich uszkodzeniem. Należy podkreślić, że ból jest odczuciem subiektywnym, dlatego jest nim wszystko to, co chory w ten sposób nazywa, bez względu na obiektywne objawy z nim związane. Receptorami bólowymi są nocyceptory. Odczucie bólu wyzwala również każdy supramaksymalny bodziec specyficzny dla danego receptora, np. silny impuls świetlny powoduje ból gałek ocznych, silny bodziec akustyczny powoduje ból lokalizowany w uchu. Bólowi towarzyszy pobudzenie układu nerwowego współczulnego (przyspieszenie czynności serca, wzrost ciśnienia tętniczego) i wzmożenie wydzielania niektórych hormonów (np. hormonów kory nadnerczy). Ból ma istotne znaczenie dla rozpoznania i umiejscowienia procesu chorobowego. Wedle niektórych teorii, nie istnieje "ból" lecz tylko prąd w układzie nerwowym.
Ocena bólu:
Istnieje wiele narzędzi pomagających określenie natężenie odczuwanego bólu. Skale oceny stopnia natężenia bólu możemy podzielić na trzy grupy:
- Wizualna – najbardziej popularna jest tzw. skala wzrokowo – analogowa (ang. Visual Analogue Score - VAS - ). Posługując się linijką długości 10 cm, określa się natężenie odczuwanego bólu, gdzie 0 oznacza całkowity brak bólu, natomiast 10 najsilniejszy ból, jaki można sobie wyobrazić. Odmianą stosowaną u dzieci jest tzw. The Wong-Baker Faces Pain Rating Scale przedstawiająca schematy twarzy wyrażających różne nasilenie bólu.
- Werbalna – oceniająca ból w sposób opisowy. W skali tej chory może opisywać ból posługując się czterema stopniami jako: brak bólu, ból słaby, ból umiarkowany, ból silny lub dodatkowo, stopień piąty – ból nie do zniesienia.
- Numeryczna – oceniająca ból w skali liczbowej, gdzie 0 oznacza brak bólu, a 10 najsilniejszy ból, jaki chory może sobie wyobrazić.
Najczęstsze przyczyny bólu:
ból ostry
- wszelkie urazy
- ból wieńcowy
- ból w ostrym zapaleniu trzustki
- ból spowodowany pęknięciem wrzodu żołądka lub dwunastnicy
- kolka żółciowa
- ból w zapaleniu wyrostka robaczkowego
- kolka nerkowa
- ból związany z krwawieniem podpajęczynówkowym
- ból w ostrym niedokrwieniu kończyny
ból przewlekły
- ból nowotworowy
- ból w przewlekłym zapaleniu trzustki
- ból reumatyczny
- ból związany z innymi zmianami zwyrodnieniowymi
- ból fantomowy
- ból pourazowy
- bóle migrenowe

  • zmysł temperatury - czucie zimna/ciepła

Zmysł temperatury, czucie temperatury, termorecepcja to zmysł, przez który organizm odbiera temperaturę. U ludzi termorecepcja przeważnie odbywa się przez skórę. Szczegóły tego jak funkcjonują receptory temperatury nadal są w trakcie badań. Ludzie mają co najmniej dwa typy sensorów: te, które odpowiedzialne są za czucie gorąca (tj. temperatury powyżej stałej temperatury ciała) i te, które odpowiadają za czucie zimna (tj. temperatury poniżej stałej temperatury ciała).

  • zmysł skórno-optyczny

Być może występujący u niektórych osób zmysł pozwalający powierzchnią palców postrzegać kolory i litery.

inne zmysły

  • zmysł równowagi – związany jest z uchem. Umożliwia czucie położenia i ruchów ciała w przestrzeni. Mieści się w błędniku błoniastym, w uchu wewnętrznym. Tworzą go dwa narządy otolitowe: woreczek i łagiewka oraz 3 kanały półkoliste. Ewolucyjnie zmysł równowagi (a także zmysł słuchu) wywodzi się z organu linii bocznej.
    • Narządy otolitowe - w każdym narządzie otolitowym (łagiewce i woreczku) znajduje się struktura czuciowa zwana plamką. Plamka składa się z nabłonka wraz z włoskowatymi komórkami czuciowymi oraz z błony, w której umieszczone są elementy otolitowe (są to kryształki CaCO3 zwane też kamyczkami błędnikowymi). Zadaniem plamki jest wykrywanie przyśpieszenia liniowego. Ze względu na jej ułożenie (pionowe w woreczku i poziome w łagiewce) woreczek jest czuły na zmiany przyśpieszenia w kierunku pionowym (np. grawitacja), zaś łagiewka wykrywa odchylenia głowy od pionu. Receptory w narządach otolitowych są wrażliwe na ruchy o niskiej częstości, które są jedną z przyczyn choroby lokomocyjnej.
    • Kanały półkoliste - są to półkoliste twory wypełnione limfą ułożone prostopadle względem siebie, co pozwala na utworzenie trójwymiarowego obrazu otaczającej przestrzeni. Kanały są wypełnione płynem zawierającym ziarenka CaCO3 (tzw. otolity). Na wewnętrznej powierzchni kanałów półkolistych występują komórki czuciowe z rzęskami, które są uciskane podczas zmieniania pozycji ciała przez płyn. To powoduje powstanie impulsu nerwowego, który przesyłany do mózgu jest odpowiednio interpretowany i odczuwa informacje o pozycji ciała w danej chwili.
    • Fiksacja wzroku - sygnały z komórek włoskowatych biorą udział w tzw. procesie fiksacji wzroku, czyli ruchu gałek ocznych niezależnie od ruchów głowy. Dzięki temu procesowi możemy np. skupić wzrok na danym przedmiocie ruszając jednocześnie głową.
    • Zaburzenia równowagi - mogą być spowodowane przez następujące schorzenia:
      • Choroba Meniera - Zaburzenia w regulacji poziomu śródchłonki w błędniku mogą być przyczyną tzw. zespołu Meniera, który oprócz zaburzeń równowagi objawia się nudnościami, dzwonieniem w uszach, a czasem nawet utratą słuchu.
      • Zapalenie błędnika - to proces zapalny obejmujący ucho wewnętrzne. Najczęściej jest wywoływane przez bakterie, rzadziej przez wirusy. Zwykle jest powikłaniem przewlekłego zapalenia ucha środkowego. Obecnie z powodu stosowania antybiotyków występuje rzadziej niż kiedyś. Stanowi około 5% usznopochodnych powikłań wewnątrzskroniowych. Do przenikania dochodzi najczęściej przez naturalne, błoniaste połączenia ucha środkowego z wewnętrznym: w obrębie okienka okrągłego lub owalnego lub także przez przetokę, która powstaje w ścianie błędnikowej (przyśrodkowej) jamy bębenkowej, w wyniku zniszczenia masywu kostnego błędnika przez ziarninę zapalną lub perlak.
      • Wędrujące otolity - Wędrujące otolity powodują łagodne położeniowe zawroty głowy. Zawroty pojawiają się, gdy pacjent zwiesza głowę w dół, szybko wstaje z łóżka, przekręca się z boku na bok. Dolegliwości trwają krótko, ale są intensywne. Tego typu zawroty głowy u ludzi starszych zwykle wywołane są pokruszeniem się otolitów. Luźne ich kawałki poruszają się w czasie ruchów głową i drażnią błędnik.
      • Uszkodzenie błony bębenkowej (Perforacja (ubytek) - uszkodzenie błony bębenkowej, polegające na wytworzeniu ziejącej dziury na jej obszarze. Przyczyną perforacji błony bywa najczęściej uraz mechaniczny "czyszczenie uszu" patyczkami czy innymi przedmiotami do tego nie przeznaczonymi lub uraz powstały w skutek pobicia, gdzie uderzenie w okolicę ucha zwiększa ciśnienie powietrza w przewodzie słuchowym zewnętrznym doprowadzając do rozerwania błony.
      • Nerwiak nerwu słuchowego - pierwotny, niezłośliwy histologicznie nowotwór części przedsionkowej nerwu przedsionkowo-ślimakowego (VIII), wywodzący się z komórek osłonki nerwowej (komórek Schwanna).
  • propriocepcja – zmysł ułożenia części ciała względem siebie oraz napięcia mięśniowego. Receptory tego zmysłu (proprioreceptory) ulokowane są w mięśniach i ścięgnach. Dostarczają mózgowi informacji o tonusie mięśniowym. Dzięki temu zmysłowi wiemy jak ułożone są nasze kończyny bez patrzenia. Zmysł ten bywa niezwykle rozwinięty u osób niewidomych. Układ propriocepcji odbiera bodźce związane z uciskiem, rozciągnięciem, ustawieniem i ruchem ciała wobec siebie. Prawidłowa integracja w obrębie tego układu jest niezbędna do dobrego rozwoju odruchów (rozwój reflektoryczny) planowania i prowadzenia ruchu, regulacji napięcia mięśniowego i koordynacji pracy mięśni, a także wyższych czynności umysłowych, przede wszystkim związanych ze schematem ciała. Niedostatek informacji proprioceptywnej może być częściowo kompensowany wzrokiem. Osoby, które mają uszkodzony układ czucia głębokiego (proprioceptywnego) dostarczają sobie więcej bodźców przez zwiększone napięcie mięśniowe np. bardzo mocno trzymają ołówek lub przez ruchy stereotypowe. Mają problemy zarówno ze stabilizacją jak i dysocjacją np. mają trudności w oddzielaniu pracy rąk od pracy tułowia podczas pisania.

Pojęcie propriocepcji jest używane również w robotyce, w znaczeniu pobierania informacji generowanych przez system robota, pochodzących z wewnętrznych sensorów i bez interakcji z otoczeniem.

Układ rozrodczy

męski układ płciowy

flickr:4651636127

Męski układ rozrodczy:

1- pęcherz moczowy, 2- kość łonowa, 3- prącie,

4- ciało jamiste, 5- żołądź, 6- napletek,

7- ujście cewki moczowej, 8- esica, 9- odbytnica,

10- pęcherzyk nasienny, 11- przewód wytryskowy,

12- prostata, 13- Gruczoł opuszkowo-cewkowy,

14- odbyt, 15- nasieniowód, 16- najądrze,

17- jądro, 18- moszna.

  • Narządy płciowe męskie wewnętrzne:

Jądra – (łac. testis, dosłownie – świadek, orchis, testimonium virile, grec. dydimis ) to męskie narządy rozrodcze u ludzi i zwierząt. Samce człowieka posiadają 2 jądra, które najczęściej znajdują się w mosznie – worku skórno-powięziowym, wywodzącym się ze ściany brzucha. Funkcje jąder, to:
- produkcja spermy (plemników)
- produkcja męskich hormonów płciowych (m.in. testosteronu)
Obie funkcje jąder, spermotwórcza i endokrynna znajdują się pod kontrolą hormonów produkowanych przez przedni płat przysadki:
- lutropiny (LH)
- folikulotropiny (FSH)
Najądrze – (łac. epidydimis) – układ kanalików, których zadaniem jest odprowadzanie z jądra i magazynowanie nasienia. Najądrze składa się z głowy, trzonu i ogona. Głowę stanowią płaciki (albo stożki najądrza) i przewodziki odprowadzające, natomiast trzon i ogon (który jest uważany za główny magazyn nasienia) zbudowane są z poskręcanego przewodu najądrza, który opuszczając ogon, przechodzi w nasieniowód. Oprócz magazynowania plemników najądrze również produkuje wydzielinę, która powoduje dojrzewanie plemników przebywających w przewodzie najądrza, bez czego nie są zdolne do zapłodnienia.
Narząd ten zaopatrywany jest w krew przez tętnicę jądrową.

flickr:4652254000

Po prawej stronie widoczny nasieniowód – ductus deferens:


Nasieniowody – przewody nasienne (łac. ductus deferens) – przewody (długość 40-50cm) wyprowadzające plemniki z gruczołów płciowych męskich – jąder. U człowieka nasieniowody wychodzą z najądrza i mają ujście na zewnątrz, albo w cewce moczowej. U człowieka nasieniowody współtworzą powrózek nasienny.
Cewka moczowa (łac. urethra) – końcowa część układu moczowego wyprowadzająca mocz na zewnątrz. Jest to przewód rozpoczynający się na dnie pęcherza moczowego ujściem wewnętrznym cewki, a kończący ujściem zewnętrznym na końcu żołędzi prącia. Ma ona długość od 15 do 20 cm. Poza funkcją wyprowadzania moczu pełni również funkcję wyprowadzania nasienia. Dzielimy ją na:
- część śródścienną – biegnącą w ścianie pęcherza moczowego
- część sterczową – przebiegającą przez gruczoł krokowy
- część błoniastą – przebijającą przeponę moczowo-płciową
- część gąbczastą – biegnącą luźno w kroczu pod spojeniem łonowym przez ciało gąbczaste prącia, uchodzącą fizjologicznie na końcu żołędzi prącia; w przypadkach wad rozwojowych – spodziectwa – uchodzi na dolnej powierzchni prącia, wierzchniactwa – uchodzi na górnej powierzchni prącia
Gruczoły pęcherzykowo-nasienne (Pęcherzyk nasienny) – parzysty narząd męskiego układu rozrodczego, mający kształt podłużnego woreczka o długości do 5 cm. Położony jest w okolicy dna pęcherza moczowego; wydziela ok. 70% objętości ejakulatu. Błona śluzowa pęcherzyka nasiennego zawiera nabłonek sześcienny wydzielający składniki nasienia: proteiny, enzymy, fruktozę, prostaglandyny oraz fosforylocholinę. Ujścia pęcherzyka nasiennego wnikają do nasieniowodu w miejscu zwanym jego bańką. Narząd ten wytwarza substancję zawierającą niewielkie ilości fruktozy stanowiącej źródło energii dla plemników.
Przewód wytryskowy(ductus ejaculatorius) - następny odcinek drogi nasienia od bańki nasieniowodu do ujścia cewki moczowej, położony w obrębie gruczołu krokowego. Długość jego wynosi ok. 2 cm, światło ok. 1 mm w części początkowej, zwężając się do 0,2 mm przy ujściu cewki moczowej. Obydwa przewody wytryskowe uchodzą do cewki moczowej, każdy na małym wzniesieniu błony śluzowej, zwany wzgórkiem nasiennym (colliculus seminalis), po obu stronach niewielkiego podłużnego zagłębienia - łagiewki sterczowej (utriculus prostaticus).
Prostata – gruczoł krokowy (stercz). Jest to nieparzysty narząd mięśniowo-gruczołowy. Jest częścią składową męskiego układu płciowego. Położony jest poniżej pęcherza moczowego w miednicy mniejszej. Przez jego miąższ przebiega część sterczowa cewki moczowej (dlatego gdy dochodzi do jego przerostu, na skutek mechanicznego ucisku cewki moczowej pojawiają się problemy z oddawaniem moczu oraz inkontynencja, a co za tym idzie jest to choroba). Kształt prostaty jest porównywany do kształtu kasztana jadalnego (spłaszczony stożek). Wydzielina prostaty to mętna, biaława ciecz o zasadowym odczynie i charakterystycznym zapachu (to ona nadaje zapach spermie), w niej zawieszone są plemniki. Tylna ścianka gruczołu prostaty przylega bezpośrednio do odbytnicy. Masaż prostaty przez odbyt, ze względu na silne unerwienie czuciowe, dostarcza niektórym mężczyznom rozkoszy. Silny ucisk w tej okolicy wywołuje gwałtowne uczucie parcia na mocz oraz niekiedy pieczenie w okolicy żołędzi. Ucisk prostaty wykonywany zarówno ze względów lekarskich (badanie per rectum) jak i erotycznych, prowadzi do czasowego podwyższenia stężenia PSA, co może skutkować oznaczeniem nieprawidłowego poziomu w badaniu laboratoryjnym.
Gruczoły opuszkowo-cewkowe (gruczoły Cowpera, łac. glandulae bulbourethrales) – parzysty narząd wielkości grochu, otwierający się do cewki moczowej w obrębie tylnej ściany jej opuszki, znajduje się poniżej prostaty. Odpowiadają za wydzielanie przezroczystej wydzieliny (preejakulatu) z cewki moczowej. Wydzielina ta zabezpiecza plemniki przed kwaśnym środowiskiem cewki moczowej i pochwy, gdyż jest to płyn o charakterze zasadowym. Powstająca wydzielina stanowi naturalny lubrykant ułatwiający stosunek płciowy. Sądzi się także, że pozwala on na przeczyszczenie cewki moczowej przed ejakulacją (wytryskiem). Dlatego wydzielina ta (płyn ejakulacyjny) może zawierać nasienie składające się z upośledzonych bądź martwych plemników i nie może doprowadzić do zapłodnienia, o ile wcześniej znalazło się ono w cewce moczowej.
  • Narządy płciowe męskie zewnętrzne:
flickr:4651636171

Moszna, mięsień dźwigacz jądra skurczony (lewo)

oraz rozkurczony (prawo)– ductus deferent.


Moszna, worek mosznowy (łac. scrotum) – u człowieka, uwypuklenie ściany jamy brzusznej w kształcie skórno-mięśniowego worka, w którym znajdują się jądra. Znajduje się pomiędzy prąciem i odbytem. Zadaniem moszny jest utrzymywanie jąder w optymalnej temperaturze, nieco niższej niż temperatura ciała. U człowieka jest to około 34,4°C; w temperaturze 36,7°C znacząco spada liczba produkowanych przez jądra plemników. W czasie chłodu moszna utrzymuje odpowiednią temperaturę kurcząc się, co zbliża jądra do wnętrza ciała. Akcja ta wspomagana jest skurczem mięśnia podnoszącego jądra (mięsień dźwigacz jądra). Termoregulację wspomaga również mięśniowa błona sprężysta (tunica dartos), wyściełająca mosznę od wewnątrz. Kurczenie się jej włókien powoduje marszczenie skóry moszny, co zmniejsza jej powierzchnię i redukuje ucieczkę ciepła; odpowiednio rozkurczanie powoduje wygładzenie moszny, a przez to zwiększenie jej powierzchni i polepszenie chłodzenia.
flickr:4652254030

Budowa zewnętrzna męskich

narządów płciowych:

a – moszna (scrotum),

b – trzon prącia (corpus penis),

c – żołądź (glans penis),

d – napletek (preputium).


Prącie, członek męski, penis – narząd kopulacyjny u samców człowieka. Penis (łac. membrum virile) jest narządem homologicznym żeńskiej łechtaczki. U mężczyzn przez prącie przebiega ostatni odcinek cewki moczowej, której ujście znajduje się na szczycie żołędzi prącia. Składa się z dwóch równoległych ciał jamistych oraz ciała gąbczastego tworzącego żołądź prącia (glans penis) oraz tzw. opuszkę. Ciało gąbczaste (corpus spongiosum penis) osłania również biegnącą przez prącie cewkę moczową. Prącie charakteryzuje się zdolnością do erekcji. Wyróżniamy nasadę oraz część ruchomą. Nasada przytwierdzona jest odnogami ciał jamistych do kości łonowych i kulszowych. Część ruchoma prącia zakończona jest żołędzią. Skóra prącia leży na luźnej tkance podskórnej i dlatego łatwo ją przesuwać. Ponad żołędzią skóra tworzy zdwojony fałd – napletek. Prącie unaczyniają: tętnica grzbietowa prącia i tętnica głęboka. Z żył powierzchniowych krew odpływa do żyły grzbietowej prącia, z żył głębokich zaś do splotu sromowego.
Długość penisa:
Istnieje szeroko rozpowszechnione przekonanie, że długość penisa u mężczyzny ma bezpośredni związek z jego sprawnością seksualną oraz satysfakcją partnerki podczas stosunku płciowego. Seksuolodzy zaprzeczają temu i podają, że długość normalnego penisa w czasie spoczynku wynosi 6-10 cm, a podczas wzwodu (erekcji) 11-16 cm, podczas gdy głębokość pochwy to średnio 10 cm. W ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat wykonano szereg badań długości penisa dorosłych mężczyzn, opierając się zarówno na ocenach osób badanych, jak i wykonując badania w warunkach laboratoryjnych (te pierwsze wykazywały zwykle większą długość).
Choroby prącia:
- choroba Peyroniego
- kłykciny kończyste
- opryszczka
- priapizm
- stulejka
- załupek
- rak prącia

żeński układ płciowy:

flickr:4651636253

Schemat żeńskiego układu płciowego

  • Wewnętrzne narządy płciowe żeńskie:

Jajowody (tuba uterina, oviductus, salpinx) – to przewód o długości ok. 10-12 cm, który biegnie od rogu macicy, dochodząc do jajnika.
Budowa makroskopowa:
Składa się z czterech odcinków:
- Macicznego
- Cieśni (łac. isthmus)
- Bańki (łac. ampulla)
- Lejka z ujściem brzusznym (łac. ostium abdominale)
Budowa mikroskopowa:
Na przekroju wyróżniamy (od środka) błonę śluzową, błonę mięśniową i otrzewną. Lejek zakończony jest strzępkami, spośród których najdłuższy nosi nazwę strzępka jajnikowego (łac. fimbria ovarica).
Błona śluzowa jajowodu jest mocno pofałdowana i pokryta nabłonkiem jednowarstwowym walcowatym migawkowym. Migawki biją w stronę ujścia macicznego przesuwając ewentualny owulat i powodując ruch cieczy, który promuje ruch plemników w stronę jaja. Inne komórki błony śluzowej produkują śluz odżywiający komórkę jajową i uczestniczący w kapacytacji plemników.
//Rozwój: //
Jajowód powstaje z niezrośniętych górnych odcinków przewodów Müllera. Z najbardziej dogłowowego odcinka może powstać tzw. wodniak Morgagniego.

flickr:4652254116

Kolejność zmian w jajniku podczas

cyklu miesiączkowego:

1– menstruacja (miesiączka),

2– rosnące pęcherzyki,

3– dojrzały pęcherzyk z komórką jajową,

4– owulacja (jajeczkowanie),

5– ciałko żółte,

6– zanik ciałka żółtego.


Jajniki - Jajnik (ovarium) – jest narządem parzystym, występującym u samic zwierząt i u ludzi. U dojrzałej kobiety ma kształt spłaszczonej elipsoidy o wielkości 3×2×1 cm. Jajniki leżą wewnątrz jamy otrzewnej przy bocznych ścianach miednicy na tylnej powierzchni wiązadeł szerokich macicy, do których przywiązane są za pomocą krótkich krezek. Górne bieguny jajników objęte są przez jajowody. Jajniki służą podwójnemu celowi – wytwarzaniu komórek jajowych oraz wydzielaniu żeńskich hormonów płciowych, estrogenów, progesteronu i inhibiny.
Od chwili osiągnięcia przez kobietę dojrzałości płciowej (pokwitanie) aż do wygaśnięcia jej funkcji rozrodczej (menopauza – przekwitanie), tj. przez okres około 35-40 lat – co ok. 28 dni dojrzewa w jajniku tzw. pęcherzyk Graafa, zawierający komórkę jajową. Dojrzały do pęknięcia pęcherzyk ma średnicę około 1 cm, a komórka jajowa około 0,2 mm. Gdy pęcherzyk pęka, jajo dostaje się do jajowodu, a z pozostałej części pęcherzyka powstaje ciałko żółte, którego wydzielina jest konieczna dla umożliwienia wszczepienia zapłodnionego jaja w śluzówkę macicy.
Estrogeny są wytwarzane w ciągu całego życia kobiety, progesteron zaś produkowany jest jedynie w okresie dojrzałości płciowej i to wyłącznie w drugiej połowie cyklu miesiączkowego oraz w czasie ciąży.
flickr:4651636305

Anatomia żeńskiego układu płciowego

z opisaną macicą:

1- więzadło obłe macicy, 2- macica,

3- jama macicy, 4- jelitowa powierzchnia,

5- powierzchnia pęcherzowa, 6- dno macicy,

7- trzon macicy, 8- fałdy pierzaste kanału

kanału szyjki macicy, 9- kanał szyjki,

10- warga tylna, 11- ujście zewnętrzne macicy,

12- cieśń macicy, 13- nadpochwowa część szyjki

macicy, 14- pochwowa część szyjki macicy,

15- warga przednia, 16- szyjka macicy.


Macica (łac. uterus) – narząd żeńskiego układu rozrodczego, w którym zachodzi rozwój embrionalny człowieka. Prawidłowa macica kobiety składa się z trzech części:
trzon macicy (corpus uteri) pokryty od zewnątrz otrzewną, stanowi grubszą i szerszą część macicy, wewnątrz której znajduje się jama macicy - miejsce gdzie dochodzi do zagnieżdżenia się zarodka i rozwoju płodu. Zbudowany jest z silnie rozwiniętej błony mięśniowej (tunica muscularis, myometrium) tworzonej przez komórki mięśni gładkich i tkanki łącznej. Od zewnątrz trzon macicy pokryty jest otrzewną określaną mianem omacicza.
cieśń macicy (isthmus uteri) jest miejscem przejścia trzonu macicy w jej szyjkę, stanowi poza okresem ciąży miejsce przejścia trzonu macicy w jej szyjkę. Około 12 tygodnia ciąży cieśń zaczyna się poszerzać uzupełniając objętość trzonu macicy. W czasie porodu błona mięśniowa cieśni, podobnie jak szyjki macicy, nie bierze udziału w skurczach pozostałej części mięśnia macicznego.
szyjka macicy (cervix uteri) składająca się z części nadpochwowej i pochwowej. Zgrubiała, dolna część mięśniówki macicy. Łączy pochwę z jamą macicy. Dzięki licznym zmarszczeniom sprzyja wydostawaniu się płodu na zewnątrz. Szyjka macicy jest kanałem dla plemników, które je wiedzie z pochwy do macicy. Szyjka macicy pod wpływem hormonów podlega pewnym zmianom w cyklu miesiączkowym. Zmiany szyjki macicy dostępne są dla kobiety w samobadaniu. Dotykając palcami (badanie palpacyjne) szyjki macicy, może ona sama ocenić zmiany w jej położeniu, konsystencji i stopniu rozwarcia jej zewnętrznego ujścia . W fazie niepłodności szyjka jest twarda i zamknięta. W miarę zbliżania się jajeczkowania ujście otwiera się, odcinek pochwowy szyjki staje się bardziej miękki i unosi się. Po jajeczkowaniu szyjka wraca do stanu sprzed owulacji. Badanie szyjki macicy wykorzystuje się w metodach naturalnego planowania rodziny. Szyjka macicy wydziela kilka rodzajów śluzu.
flickr:4652254150

Śluz szyjkowy


Wydzielina wytwarzana przez szyjkę macicy, reagując na zmienne poziomy estrogenów i progesteronu. Typ śluzu zależny jest od fazy cyklu miesiączkowego. Zmiana śluzu dotyczy jego konsystencji, wyglądu i odczucia. Po miesiączce, przy niskim poziomie estrogenów, gęsty i lepki śluz gestagenny zamyka ujście szyjki macicy. W miarę narastania poziomu estrogenów szyjka zostaje pobudzona do wydzielania estrogennego śluzu: najpierw typu L (ang. loaf – bochenek), odpowiedzialnego za tzw. selekcję plemników a następnie wysoce płodnego śluzu typu S (ang. string – sznurek) . Po owulacji śluzy typu L i S zanikają a pojawia się ponownie śluz gestagenozależny. Ocena parametrów śluzu szyjkowego jest wykorzystywana w metodach naturalnego planowania rodziny.
Pochwa (łac. vagina) – odcinek żeńskich dróg rodnych. Jest przewodem mięśniowo-błoniastym, silnie rozciągliwym i elastycznym, długości 5 cm do 14 cm (zazwyczaj 6 cm do 8 cm), stanowiącym połączenie między macicą, a przedsionkiem pochwy będącym częścią sromu (pudendum feminum). Najwęższa w swojej dolnej części stopniowo się rozszerza. W części środkowej ma około 2 cm do 3 cm szerokości. Pochwa stanowi miejsce wprowadzenia nasienia, obejmując prącie w czasie kopulacji oraz drogę, którą wydostaje się płód podczas porodu, a także drogę odpływu krwi menstruacyjnej. W czasie rozwoju płodowego powstaje z połączenia części dystalnych przewodów przyśródnerczowych (przewodów Müllera).
flickr:4652254064

Żeński układ rozrodczy.


Położenie:
Położona jest w płaszczyźnie pośrodkowej ciała, nieomal w całości w miednicy mniejszej. Końcowy, krótki odcinek przebija przeponę moczowo-płciową. Pozwala to na wyróżnienie części śródmiedniczej (pars intrapelvina) i części przeponowej (pars diaphragmatica).
Ku przodowi znajduje się pęcherz moczowy, a między pęcherzem i pochwą biegną oba moczowody. Poniżej biegnie cewka moczowa połączona z przednią ścianą pochwy przegrodą cewkowo-pochwową (septum urethrovaginale), która wypełnia przestrzeń cewkowo-pochwową (spatium urethrovaginale).
Ku tyłowi – górną część pochwy (1 cm do 2 cm) pokrywa otrzewna, która następnie przechodzi na bańkę odbytnicy, tworząc dno zagłębienia odbytniczo-macicznego, stanowiącego zazwyczaj szczelinowatą przestrzeń. Czasem wnikają w nią pętle jelita cienkiego lub inne, położone nieprawidłowo narządy (np. jajnik). Poniżej znajduje się przestrzeń odbytniczo-pochwowa (spatium rectovaginale), którą wypełnia tkanka łączna (u góry wiotka, ku dołowi coraz bardziej zbita), tworząca przegrodę odbytniczo-pochwową (septum rectovaginale).
Po bokach znajduje się duży żylny splot pochwowy, a pochwę obejmuje, lecz nie zrasta się z nią mięsień dźwigacz odbytu (musculus levator ani). Poniżej pochwa przechodzi przez przeponę moczowo-płciową, zrastając się z nią. Obejmują ją włókna mięśnia zwieracza cewki moczowej zewnętrznego. Następnie pochwa skręca ku przodowi, łącząc się z przedsionkiem pochwy (pozostałość po zatoce moczowo-płciowej, powstającej wskutek podziału steku). Odbytnica skręca zaś ku tyłowi, co powoduje powstanie klinowatego poszerzenia szczelinowatej dotychczas przestrzeni odbytniczo-pochwowej.
Budowa:
W dolnej części pochwa ma kształt cylindra spłaszczonego w osi przód-tył, co pozwala na wyróżnienie ściany przedniej i ściany tylnej. Niżej, w miejscu gdzie słup przedni i słup tylny marszczek (columna rugarum anterior et posterior) są zaznaczone, światło pochwy przybiera kształt litery "H" i można dodatkowo wyróżnić ściany boczne.
Koniec górny pochwy obejmuje część pochwową szyjki macicy (portio vaginalis cervicis uteri). Wnika ona skośnie w postaci brodawki, co powoduje powstanie sklepienia pochwy (fornix vaginae), które dzieli się na sklepienie przednie, tylne i sklepienia boczne prawe i lewe. Najgłębsze jest sklepienie tylne, które podczas stosunku płciowego pełni funkcję zbiornika nasienia (receptaculum seminis), skąd plemniki własnymi siłami przedostają się do macicy i dalej do jajowodów, gdzie dochodzi do ewentualnego zapłodnienia.
Koniec dolny u dziewic zamyka błona dziewicza (hymen) rozrywana podczas pierwszego stosunku płciowego na wiele drobnych kawałków, które po pierwszym porodzie kurczą się, tworząc brodawkowate wygórowania – strzępki błony dziewiczej (carunculae hymenales). Zdarzają się przypadki, kiedy młode kobiety rozrywają błonę w czasie aplikacji tamponu.
Ściana pochwy:
Inny obraz ściany pochwy ma grubość około 3 mm, jednak wartość ta może ulegać znacznym wahaniom w zależności od stanu rozluźnienia. Bogactwo włókien elastycznych i sprężystych zapewnia jej dużą rozciągliwość a zarazem kurczliwość. Podczas ciąży jej struktura ulega znacznemu rozluźnieniu, co pozwala na silne rozciągnięcie się podczas porodu. Ściana ma budowę trójwarstwową.
Błona zewnętrzna:
Tworzy ją tkanka łączna, która od wiotkiej u góry staje się coraz bardziej zbita, podobnie jak tkanka przestrzeni odbytniczo-pochwowej i cewkowo-pochwowej, która do niej przylega.
Błona mięśniowa:
Zbudowana z mięśni gładkich bogato przetykanych tkanką łączną (głównie włóknami sprężystymi). Biegną one podłużnie, niewiele słabych pęczków tworzy wewnętrzną warstwę okrężną. W części górnej łączy się ona z mięśniówką macicy, a ku dołowi przeplata się z mięśniami poprzecznie prążkowanymi przepony miednicy. Wnika również w przegrodę cewkowo-pochwową i odbytniczo-pochwową (jako mięsień odbytniczo-pochwowy). W warstwie podłużnej ściany przedniej i tylnej biegną obfite sploty żylne, co wywołuje niewielkie zgrubienie unoszące błonę śluzową, która wytwarza w tych miejscach słupy marszczek. Owe sploty mogą się wypełniać, co prowadzi do obrzmienia słupów.
Błona śluzowa:
Brak ostrej granicy oddzielającej ją od błony mięśniowej. Ma barwę szaroczerwoną, co pozwala ją odróżnić od żywoczerwonej błony macicy. W stanie nierozciągniętym posiada liczne fałdy poprzeczne – marszczki pochwowe (rugae vaginales), szczególnie silnie rozwinięte w dolnej części pochwy kobiet, które nie rodziły. Grupują się one w dwa podłużne pasma na przedniej i tylnej ścianie, tworząc kolumnę marszczek pochwowych przednią i tylną (columna rugarum anterior et posterior). Pod wpływem porodów i z wiekiem ściany pochwy wygładzają się. Wyróżniamy dwie warstwy błony śluzowej pochwy:
-blaszka właściwa – zawiera liczne włókna sprężyste, brak gruczołów (mogą wystąpić pojedyncze, podobne do gruczołów szyjki macicy). Wytwarza liczne brodawki wnikające w nabłonek. W blaszce występują licznie limfocyty mogące grupować się w struktury przypominające wyglądem grudki chłonne.
- nabłonek – wielowarstwowy, nierogowaciejący nabłonek płaski (choć ślady rogowacenia mogą wystąpić). W głębokich warstwach komórki zawierają ziarna glikogenu. Pod wpływem hormonów wydzielanych przez jajniki (głównie estronu, wydzielanego przez ciałko żółte) nabłonek pochwy ulega charakterystycznym zmianom. Estron powoduje silne spłaszczenie powierzchownych warstw nabłonka, cytoplazma komórek staje się kwasochłonna, zwiększa się ilość ziaren glikogenu i pojawiają się ziarnistości z eleidyną (wykładnik tendencji do rogowacenia). Wcześniej i później komórki są grubsze, a ich cytoplazma jest zasadochłonna. Zmiany te są podstawą do wyznaczenia czasu owulacji w niektórych metodach antykoncepcji. Brak tych zmian przy zachowanej menstruacji świadczy o niedoborze estronu lub cyklu anowulacyjnym (cykl bez jajeczkowania i powstania ciałka żółtego).
Ściana pochwy jest zwilżana przez białawą wydzielinę powstającą ze złuszczającego się nabłonka pochwy i dopływającą wydzielinę szyjki macicy. Zawiera ona około 5‰ kwasu mlekowego wytwarzanego przez stanowiące fizjologiczną florę pochwy bakterie Lactobacillus acidophilus. Niskie pH od 3,6 - 4,5 stanowi czynnik ochronny przed zakażeniami, lecz również jest barierą dla plemników. W warunkach patologicznych ilość wydzieliny może wzrosnąć i wypływać w postaci białych upławów (fluor albus).
Unaczynienie:
- tętnice:
- tętnica pochwowa – zstępująca gałąź tętnicy macicznej (lub bezpośrednia gałąź tętnicy biodrowej wewnętrznej dochodząca do bocznego brzegu pochwy
- gałązki tętnicy pęcherzowej dolnej
- gałązki tętnicy odbytniczej środkowej
- gałązki tętnicy sromowej wewnętrznej
Na tylnej ścianie pochwy może powstać nieparzyste tętnicze zespolenie (arteria azygos vaginae).
- żyły – tworzą potężny splot pochwowy, łączący się ze splotami odbytnicy i pęcherza moczowego oraz naczyniami z narządów płciowych zewnętrznych. Krew odpływa głównie do żyły biodrowej wewnętrznej.
- chłonka z górnej części spływa wzdłuż tętnicy biodrowej wewnętrznej do węzłów biodrowych wewnętrznych, a z dolnej do węzłów okolicy pachwinowej i węzłów odbytnicy.
Unerwienie:
Zarówno włókna przewodzące wrażenia czuciowe, jak i włókna układu autonomicznego pochodzą ze splotu podbrzusznego dolnego, skąd docierają wzdłuż tętnic do błony zewnętrznej, tworząc splot pochwowy, w którym znajdują się drobne zwoje nerwowe. Z niego wychodzą nerwy do błony mięśniowej i błony śluzowej. W błonie śluzowej powstaje kolejny splot, z którego wychodzące włókna wytwarzają kolbkowate zakończenia w blaszce właściwej błony śluzowej i wolne zakończenia nerwowe w nabłonku. Niektórzy autorzy podają, że końcowa część pochwy, w pobliżu ujścia, unerwia czuciowo nerw sromowy[1], ma być to miejsce zwiększonej wrażliwości (punkt G).
Choroby:
- grzybica pochwy
- bakteryjne zapalenie pochwy
- rzęsistkowica
- nowotwór
  • Zewnętrzne narządy płciowe żeńskie (srom - łac. pudendum):
flickr:4651636349

Wzgórek łonowy kobiety.


Wzgórek łonowy, dawniej wzgórek Wenery (mons pubis) – wyniosłość z tkanki tłuszczowej ponad spojeniem łonowym, w kształcie trójkąta, którego dolny wierzchołek łączy się z wargami sromowymi większymi. Grubość wzgórka wynosi średnio 2-3 cm. W okresie dojrzewania pokrywa się szorstkimi włosami. Inna nazwa to wzgórek Wenery – od imienia bogini miłości.
Wargi sromowe większe (labia majora pubendis) – to dwa duże parzyste fałdy skóry owłosionej, zawierające dodatkowo dużą ilość tkanki tłuszczowej. U góry łączą się, tworząc tzw. spoidło warg przednie (łac. commisura labiorum anterior), poniżej której leży łechtaczka. Od tyłu łączą się w miejscu zwanym spoidłem tylnym (łac. commisura labiorum posterior). Rozwojowo odpowiadają mosznie u mężczyzn.
Wargi sromowe mniejsze (labia minora pubendis) – są utworzone z cienkiej nieowłosionej skóry o zwiększonej ilości melaniny, pozbawione natomiast są gruczołów potowych. Rozwojowo odpowiadają skórze prącia u mężczyzn.
Przedsionek pochwy (vestibulum vaginae) i błona dziewicza (hymen) – Błona dziewicza (łac. hymen) – cienki fałd błony śluzowej u wejścia do pochwy. Pośrodku błony dziewiczej znajduje się mały, rozciągliwy otwór. U większości dziewcząt błona dziewicza pozostaje nienaruszona aż do pierwszego stosunku, lecz czasem może nie być w pełni wykształcona lub zostać uszkodzona jeszcze przed podjęciem życia płciowego, np. wskutek użycia nieodpowiednich tamponów, przez masturbację lub uprawianie wyczerpujących dyscyplin sportowych. W momencie rozerwania błony (czyli defloracji) może dojść do niewielkiego krwawienia.
Ujście pochwy
Łechtaczka (clitoris) – nieparzysty, zewnętrzny narząd płciowy. Znajduje się w pobliżu przedniego połączenia warg sromowych mniejszych (labia minora pudendis). Część widoczna znajduje się powyżej pochwy. Odgrywa podstawową rolę w pobudzeniu seksualnym i orgazmie.
Budowa:
Łechtaczka jest narządem homologicznym z męskim prąciem i podobnie jak w prąciu wyróżnia się w niej żołądź i ciała jamiste. Parzyste ciała jamiste łechtaczki (corpora cavernosa clitoridis), które rozpoczynają się jako odnogi łechtaczki (crura clitoridis) przyczepiają się do dolnych gałęzi kości łonowych. Mają średnio długość 4 cm, stanowiąc najdłuższą część ciał jamistych. Następnie obie odnogi biegną przyśrodkowo i w górę. Na tym odcinku pokrywa je mięsień kulszowo-jamisty (musculus ischiocavernosus). Obie odnogi łączą się nieco poniżej i do przodu od spojenia łonowego (symphisis pubica) zbiegają się w mierzący około 2 cm trzon łechtaczki (corpus clitoridis), w którym wyróżnia się część wstępującą (pars ascendens) i część zstępującą (pars descendens), która odpowiada wolnej części prącia. Przejście części wstępującej w zstępującą nazywane genu lub angulus corporis clitoridis. Trzon łechtaczki kończy się wierzchołkiem (apex), który wraz z pokrywającą go cienką skórą (napletek łechtaczki) tworzy żołądź łechtaczki (glans clitoridis). Trzon łechtaczki łączy się ze spojeniem więzadłem wieszadłowym. Oba ciała jamiste w tej części oddziela niepełna przegroda (septum corporum cavernosum). Każde ciało jamiste jest otoczone błoną białawą (tunica albuginea). Wewnątrz ciał jamistych znajdują się jamki (lacunae), które są rozdzielone niepełnymi beleczkami (trabeculae) zbudowanymi z mięśni gładkich i tkanki łącznej. Pod wpływem bodźców nerwowych ciała jamiste wypełniają się krwią i dochodzi do wzwodu, który jest zróżnicowany osobniczo, ale nigdy nie dochodzi do zniwelowania angulus corporis clitoridis.
Unaczynienie:
Łechtaczkę zaopatrują w krew:
- tętnica głęboka łechtaczki (arteria profunda clitoridis)
- tętnica powierzchowna łechtaczki (arteria superficialis clitoridis), będące gałęziami tętnicy sromowej wewnętrznej, będącej z kolei gałęzią tętnicy biodrowej wewnętrznej. Krew spływa żyłą głęboką łechtaczki (vena profunda clitoridis) do żyły sromowej wewnętrznej, a żyłą grzbietową łechtaczki do żylnego splotu pęcherzowego. Chłonka spływa do węzłów pachwinowych powierzchownych.
Unerwienie:
Unerwienie łechtaczki jest:
- czuciowe – nerw grzbietowy łechtaczki z nerwu sromowego (od gałęzi nerwów rdzeniowych S2, S3, S4)
- autonomiczne – ze splotu miednicznego.
Embriologia:
Łechtaczka powstaje z wyrostka płciowego, stanowiąc analogię prącia męskiego. Odpowiednikiem ciała gąbczastego prącia są opuszki przedsionka (bulbi vestibuli). Rozwój żeńskich narządów płciowych uwarunkowany jest brakiem męskich hormonów płciowych.
Fizjologia:
flickr:4651636371

Budowa warg sromowych:

1- napletek łechtaczki,

2- łechtaczka,

3- wargi sromowe mniejsze,

4- wejście do pochwy,

5- wargi sromowe większe.


Jako najbardziej erogenne miejsce w całym ciele kobiety, równocześnie najbardziej czułe na bodźce dotykowe (ponad 8000 włókien nerwowych) pozwala na odczuwanie przez kobietę wyjątkowych doznań erotycznych, w tym również osiągnięcie orgazmu przez stymulację dotykową w czasie stosunku seksualnego lub masturbacji.
- wędzidełko łechtaczki (frenulum clitoridis)
- napletek łechtaczki (preputium clitoridis)
- gruczoły przedsionkowe większe, gruczoły Bartholina (glandulae Bartholini, glandulae vestibularis majoris)
- gruczoły przedsionkowe mniejsze (glandulae vestibularis minoris)
- ujście zewnętrzne cewki moczowej (ostium externum urethrae)
- opuszki przedsionka (bulbi vestibuli)
- spoidło przednie warg sromowych (commisura labiorum pudendis anterior)
- spoidło tylne warg sromowych (commisura labiorum pudendis posterior)
- wędzidełko warg sromowych (frenulum labiorum pudendis)
  • Do narządów rozrodczych kobiety zalicza się również:

Gruczoły sutkowe – są największym gruczołem skórnym. Składa się z ciała sutka, otaczającego go ciała tłuszczowego, a na szczycie znajduje się otoczka brodawki sutkowej z brodawką. Gruczoł sutkowy dorosłej kobiety leży na wysokości III do VII żebra, głównie na mięśniu piersiowym większym i częściowo na mięśniu zębatym przednim. Między sutkami znajduje się zatoka sutkowa.

Dymorfizm płciowy

flickr:4651843253

Dymorfizm u człowieka: mężczyzna z lewej, kobieta z prawej.


U ludzi dymorfizm płciowy, nieznaczny w okresie niemowlęcym (zaraz po porodzie dla wymiarów ciała, łącznie z ciężarem wynosi ok. 2-3%), wyraźniejszy w wieku przedszkolnym i szkolnym, zaznacza się bardzo wyraźnie w okresie pokwitania, a u ludzi dorosłych wynosi do 8%. Składa się na to przede wszystkim wyższy wzrost u płci męskiej, a większy rozrost miednicy i bardziej skośne ustawienie panewek biodrowych u dziewcząt; większy rozrost pasa barkowego oraz dłuższe kończyny u chłopców, a rozrost gruczołów sutkowych i obfitsza tkanka tłuszczowa podskórna u dziewcząt (głównie na udach i biodrach), różnice w budowie czaszki i sprawności fizycznej.
  • Typ skrajnie męski:
    • większa czaszka
      • czaszkę cechują wyraziste miejsca przyczepów mięśni,
      • wydatniejsze łuki brwiowe,
      • bardziej pochylone czoło,
      • niższe oczodoły,
      • bardziej na zewnątrz wywinięte kąty żuchwy,
      • większa szczęka, żuchwa i zęby
    • silna budowa górnych części ciała,
    • silny kark, obręcz barkowa i klatka piersiowa,
    • przeponowy tor oddychania,
    • wąskie biodra,
    • większa rozbieżność nóg w stawie kolanowym,
    • mniejszy zakres ruchów w stawach,
    • większe owłosienie ciała:
      • występowanie włosów na górnej wardze, na brodzie,
      • często na klatce piersiowej, podbrzuszu, przedramionach i goleniach, niekiedy również ramionach, udach, pośladkach, plecach,
      • w owłosieniu głowy typowe kąty czołowe oraz schodzące na kark dwa boczne pasma włosów,
    • tkanka tłuszczowa gromadzi się głównie wokół obręczy barkowej,
    • większa wyobraźnia przestrzenna,
    • zdolność kojarzenia oraz syntetyzowania,
    • niska barwa głosu,
    • szybsza przemiana materii,
    • większa wydolność fizyczna;
  • Typ skrajnie żeński:
    • mniejsze rozmiary i mniejszy ciężar kości,
    • mniejsza wysokość ciała,
    • długi tułów w stosunku do kończyn,
    • słabsza - delikatniejsza budowa szkieletu,
    • mniejsza czaszka,
    • brak zarostu twarzy,
    • włosy i oczy nieco bardziej pigmentowane,
    • obojczyk wygięty bardziej esowato,
    • wąskie barki,
    • pierwsze 2 żebra są nieco dłuższe,
    • funkcje rozrodcze powodują bardziej beczkowaty kształt klatki piersiowej i wyżej położoną przeponę,
    • serce położone bardziej poprzecznie,
    • mniejsza krtań, wątroba, nerki, serce, płuca,
    • piersiowy tor oddychania,
    • wcięta talia,
    • krótsza miednica, szersza, szerokie biodra,
    • szerszy i krótszy pęcherz moczowy,
    • trójkątna forma owłosienia wzgórka łonowego,
    • tendencja do koślawości kończyn dolnych,
    • zaokrąglone kształty,
    • znaczniejsze otłuszczenie,
    • tkanka tłuszczowa gromadzi się głównie wokół obręczy biodrowej,
    • skóra cieńsza, bledsza,
    • większy zakres ruchów w stawach,
    • niżej położony środek ciężkości ciała,
    • mniejsza siła mięśni,
    • wyższe tętno,
    • mniejsze zapotrzebowanie na pokarm,
    • większa odporność immunologiczna, mniejsza zapadalność na choroby,
    • analityczny typ pamięci,
    • dłuższa żywotność.

Układ hormonalny

flickr:4674254312

Główne gruczoły układu

dokrewnego (mężczyzna po

lewej, kobieta po prawej):

1- Szyszynka, 2- Przysadka

mózgowa, 3- Tarczyca,

4- Grasica, 5- Nadnercze,

6- Trzustka, 7- Jajnik, 8- Jądro.


Hormony w organizmach żywych pełnią rolę regulacyjną, będąc ważnym mechanizmem homeostazy. Wraz z układem nerwowym i regulacją na poziomie tkankowym, układ hormonalny stanowi niezbędny mechanizm przystosowawczy do zmieniających się warunków środowiska zewnętrznego i wewnętrznego.
W skład układu hormonalnego wchodzą liczne gruczoły dokrewne i wyspecjalizowane tkanki, których zadaniem jest produkowanie wyspecjalizowanych substancji regulujących rozmaite funkcje organizmu - hormonów. Wydzielanie hormonów podlega zarówno kontroli na drodze sprzężeń zwrotnych jak i regulacji ze strony układu nerwowego.
Podwzgórze
Podwzgórze (łac. hypothalamus, z gr. ὑποθαλαμος = "pod wzgórzem") to część podkorowa mózgowia zaliczana do międzymózgowia, która nadzoruje reakcje bezwiedne organizmu. Od podwzgórza zależy homeostaza organizmu. Jest to ośrodek podkorowy autonomicznego układu nerwowego. Jego masa w mózgu człowieka wynosi około 4,5 g (co stanowi około 1/300 masy mózgu)
anatomia:
Podwzgórze znajduje się w między postawną częścią kresomózgowia i brzuszną częścią śródmózgowia. Podwzgórze jest ściśle połączone z przysadką, malutkim narządem wydzielającym różne hormony do krwi. Przysadka jest częścią osi podwzgórze-przysadka-nadnercza .
W przedniej części podwzgórza znajdują się jądra:
  • przedwzrokowe
  • przednie
  • nadwzrokowe przykomorowe
  • nadskrzyżowaniowe

W części guzowej znajdują się jądra:

  • brzuszno-przyśrodkowe
  • grzbietowo-boczne
  • łukowate

W części bocznej znajduje się jądro:

  • boczne

W części sutkowatej znajdują się jądra:

  • sutkowate
  • nadsutkowate
  • tylne

neurotransmitery podwzgórza:
Neurony syntetyzują około 20 ważnych związków o właściwościach hormonów lub neurotransmiterów
Neurotransmitery:

  • noradrenalina
  • dopamina
  • serotonina
  • acetylocholina
  • glutaminian
  • GABA

Neuropeptydy:

  • wazopresyna
  • oksytocyna
  • kortykoliberyna
  • tyreoliberyna
  • neuropeptyd Y
  • leptyna
  • oraz tlenek azotu

hormony podwzgórza:
Hormony biorące udział w regulacji wydzielania przedniego płata przysadki:

  • kortykoliberyna
  • tyreoliberyna
  • gonadoliberyna
  • somatoliberyna
  • somatostatyna
  • prolaktoliberyna
  • prolaktostatyna - dopamina
  • melanoliberyna
  • melanostatyna
  • wazopresyna
  • oksytocyna

funkcja:
Podwzgórze zawiera ważne ośrodki kierujące czynnością autonomicznego układu nerwowego, gospodarką wodną organizmu (regulacją ilości wody i odczuwaniem pragnienia), termoregulacją, czynnością gruczołów wewnątrzwydzielniczych, pobieraniem pokarmu (głód i sytość), przemianą tłuszczów, przemianą węglowodanów (cukrów), snem i czuwaniem, czynnościami seksualnymi (cyklami układu rozrodczego, popędem seksualnym) oraz reakcjami emocjonalnymi. Czynność podwzgórza pozostaje w ścisłym związku z przysadką mózgową.
Podwzgórze, które jest ośrodkiem preferencji seksualnych w mózgu, pełni odmienne funkcje u kobiet niż u mężczyzn. U mężczyzn reguluje ono przepływ hormonów w taki sposób, żeby zapewnić utrzymanie stałego ich poziomu. U kobiet podwzgórze reaguje na wysoki poziom hormonu powodując dalsze jego wydzielanie.
Podwzgórze stanowi wierzchołek trójkąta, łączący bezpośrednio biochemiczny kanał łączności z kanałami nerwowymi. Tą drogą wszelkiego rodzaju procesy psychiczne mogą wpływać na zmianę funkcji biochemicznych organizmu żywego. Szczególną pozycję w łączności mózgu z narządami wewnętrznymi zajmują aminy katecholowe: adrenalina i noradrenalina.
Na podstawie doświadczeń na szczurach stwierdzono, że podwzgórze jest ośrodkiem przyjemności.
ogólnie:
Część międzymózgowia w której znajdują się m.in. komórki nerwowe, które potrafią zmienić sygnał elektryczny na biochemiczny. Wydzielanie substancji dokrewnych przez neurony nazywa się neurosekrecją. Hormony:

  • wazopresyna (ADH, VIP) - wzmaga resorpcję zwrotną wody w nerkach, poprzez zwiększenie ilości akwaporyn wbudowanych w błonach komórek. W wyniku działania hormonu antydiuretycznego dochodzi do zmniejszenia diurezy (ilości produkowanego moczu) oraz wzrostu ciśnienia krwi.
  • oksytocyna - pobudzanie skurczów mięśni gładkich macicy i wydzielania mleka
  • hormony sterujące czynnością przysadki - regulacja wydzielania hormonów przysadki.

Przysadka mózgowa

flickr:4673631495

Położenie przysadki mózgowej w siodle tureckim w przednim dole czaszki.


Przysadka mózgowa jest gruczołem dokrewnym o masie 0,7 g, którego funkcją jest wytwarzanie i wydzielanie hormonów.
Jest ona zlokalizowana wewnątrz czaszki w okolicy kostnego zagłębienia nazywanego siodłem tureckim (łac. sella turcica). Przysadka jest ściśle funkcjonalnie związana z częścią mózgu – podwzgórzem.
Przysadka dzieli się na trzy części: przednią (adenohypophysis), środkową i tylną. Część przednia i środkowa powstały z nabłonka wyścielającego podniebienie wtórne, natomiast część tylna powstała z podwzgórza i funkcjonalnie jest jego częścią: nie wytwarza ona własnych hormonów, a jedynie magazynuje i wydziela oksytocynę i wazopresynę (hormon antydiuretyczny).
Niedoczynność przysadki powoduje karłowatość i upośledzenie rozwoju biologicznego. Nadczynność natomiast objawia się gigantyzmem i przedwczesną dojrzałością płciową (w wieku dziecięcym) albo akromegalią (u dorosłych).
Część przednia(gruczołowa) wydziela:
  • hormon wzrostu (somatotropinę)(STH) odpowiedzialną za rozrost organizmu, transport aminokwasów i syntezę białek, wzrost poziomu glukozy we krwi, rozkład tłuszczów zapasowych oraz zatrzymanie jonów wapniowych i fosforanowych potrzebnych do rozrostu kośći.
  • prolaktynę (PRL)u kobiet zapoczątkowuje i podtrzymuje wydzielanie mleka(laktacja), a u kobiet karmiących hamuje wydzielanie estrogenu blokując menstruację i owulację
  • hormon adrenokortykotropowy ACTH wzmaga wydzielanie hormonów przez korę nadnerczy
  • hormon tyreotropowy TSH
  • hormon folikulotropowy FSH - u kobiet pobudza wzrost i dojrzewanie pęcherzyka jajnikowego oraz wydzielanie estrogenu, u mężczyzm pobudza spermatogenezę
  • hormon luteinizujący LH - u kobiet podtrzymuje jajeczkowanie i produkcję progesteronu, a u mężczyzn pobudza produkcję testosteronu

*endorfiny PEA
Część środkowa wydziela:

  • hormon melanoforowy MSH - pobudza komórki barwnikowe skóry do syntezy melaniny

Część tylna(nerwowa) magazynuje:

  • oksytocynę Wspomaga zapłodnienie oraz powoduje skurcze mięśni macicy, co ma znaczenie podczas akcji porodowej.
  • wazopresynę ADH (hormon antydiuretyczny)

Hormony części tylnej przysadki są syntetyzowane w podwzgórzu.
charakterystyka hormonów przysadki:

  • somatotropina (GH):

1. pobudza wzrost organizmu
2. pośrednio wpływa na wzrost kości długich
3. wzmaga transport aminokwasów
4. ukierunkowuje metabolizm
5. przyczynia się do wzrostu poziomu glukozy we krwi
6. pobudza układ tłuszczów zapasowych
7. zatrzymuje jony wapniowe i fosforanowe
Niedobór somatotropiny u dzieci powoduje karłowatość (jeśli jest to niedobór pierwotny to karłowatość przysadkową. Natomiast zbyt duże wydzielanie GH powoduje u dzieci gigantyzm, a u dorosłych akromegalię.

  • prolaktyna (PRL) (hormon laktotropowy) - zapoczątkowuje i podtrzymuje wydzielanie mleka
  • hormony tropowe:
    • tyreotropina (TSH) - pobudza wydzielanie hormonów (tyroksyny) przez tarczycę
    • adrenokortykotropina (ACTH) - pobudza wydzielanie hormonów przez korę nadnerczy
    • folitropina (FSH) - u kobiet pobudza wzrost i dojrzewanie pęcherzyka jajnikowego a u mężczyzn pobudza spermatogenezę
    • lutropina (LH) - powoduje jajeczkowanie; pobudza wydzielanie testosteronu przez komórki śródmiąższowe jąder
    • lipotropina - pobudza rozkład tłuszczów zapasowych
    • gonadotropina - pobudza rozwój i czynności gonad: jajników oraz jąder

Szyszynka

flickr:4674254380

Szyszynka.


Szyszynka (łac. Corpus pineale, syn. glandula pinealis) - jeden z gruczołów wydzielania wewnętrznego, niewielki gruczoł dokrewny. Znajduje się w mózgu (u człowieka w jego tylnej części, pod blaszką czworaczą, jest częścią nadwzgórza). Powstała z międzymózgowia.
Produkuje tzw. hormon snu, czyli melatoninę. Melatonina i jej pochodne metabolity są wydzielane do płynu mózgowo - rdzeniowego i do krwi. Jego wydzielanie jest ściśle związane z bodźcami świetlnymi - ich obecność hamuje produkcję tego hormonu. U człowieka wywiera także hamujący wpływ na wydzielanie hormonów gonadotropowych, zapobiegając przedwczesnemu dojrzewaniu płciowemu. Czynność wydzielnicza szyszynki przebiega zgodnie z dobowym rytmem zmian oświetlenia i zapewne wpływa na rytmiczność różnych funkcji fizjologicznych.
U człowieka wydzielanie szyszynki kontrolowane jest przez impulsy wysyłane przez siatkówkę oka. Impulsy te są przekazywane przez tylną część podwzgórza, pień mózgu i rdzeń kręgowy do zwoju szyjnego górnego. Neurony tego zwoju kontrolują wydzielanie hormonu przez szyszynkę.
Zaburzenia w pracy tego gruczołu powodują zachwianie rytmu dobowego oraz w dłuższym okresie zaburzenia w rozwoju gonad.

Tarczyca

flickr:4674254446

Tarczyca.


budowa anatomiczna i położenie:
Tarczyca (łac. glandula thyroidea) - nieparzysty gruczoł wydzielania wewnętrznego umiejscowiony u człowieka w przednio-dolnej części szyi. Zbudowany jest z dwóch płatów bocznych połączonych wąską cieśnią (węziną). Czasami występuje także trzeci płat – piramidowy.
Boczne płaty tarczycy sięgają:
  • ku górze – połowa wysokości chrząstki tarczowej górnej
  • ku dołowi – piąta chrząstka tchawicy
  • bocznie – pęczek naczyniowo-nerwowy szyi
  • ku tyłowi – powięź przedkręgowa.

Cieśń leży pomiędzy dwoma płatami bocznymi, do przodu od drugiej, trzeciej i czwartej chrząstki tchawicy. Cieśnina i płatki boczne tworzą łuk częściowo otaczający krtań, tchawicę i przełyk. Płaty boczne są przykryte przez mięśnie podgnykowe. Niestały płat piramidowy ciągnie się w górę od cieśni i może sięgać wyżej niż płaty boczne. Częściej położony nieco po lewej stronie niż pośrodkowo. Jest on pozostałością dolnego odcinka przewodu tarczowo-językowego, z którego rozwija się ten gruczoł.
Tarczyca należy do dużych gruczołów człowieka, ważąc od 30 do 60 g. Może być powiększona w trakcie ciąży. Jej wielkość zmienia się także w zależności od cyklu miesiączkowego. Przez 1 g tkanki tarczycowej przepływa w ciągu 1 min. około 5 l krwi.
Gruczoł ten produkuje hormony trijodotyroninę/trójjodotyroninę (T3), tyroksynę (T4) oraz kalcytoninę, wpływając na metabolizm i gospodarkę wapniowo-fosforową organizmu.
budowa histologiczna i czynność:
Tarczyca otoczona jest przez dwie warstwy tkanki łącznej, tworzące osłonki. Pierwsza, wewnętrzna, jest połączona bezpośrednio z miąższem gruczołu. Wnika ona do jego wnętrza, tworząc w ten sposób jego zrąb. Druga, zewnętrzna (tzw. powięź tarczowa), obejmuje także przytarczyce.
Miąższ gruczołu stanowią głównie pęcherzyki, których wielkość waha się od 20 do 900 µm. Są one główną masą tego gruczołu. Ich ściana zbudowana jest z jednowarstwowego nabłonka, najczęściej sześciennego, choć może być on także płaski. Zależy to od stanu, w jakim w danej chwili tarczyca się znajduje. Nabłonek płaski jest formą spoczynkową – hormony (T3-trójjodotyronina i T4-tyroksyna) nie są wydzielane. Nabłonek sześcienny jest z kolei formą aktywną – hormony są aktywnie produkowane. Zmiana wielkości komórek wiąże się z tym, że tarczyca jako jedyny gruczoł człowieka tak obficie magazynuje produkowane przez siebie hormony, zanim zostaną one uwolnione do krwi. Są one przechowywane w postaci jodowanej tyreoglobuliny w żelu wewnątrzpęcherzykowym. Stężenie T3 w tarczycy wynosi około 0,02-0,3 µmol/g, a T4 15-200 µmol/g. Duży zapas, a zatem duża objętość tego żelu, powoduje, że komórki leżące na brzegach są ugniatane. Stąd mamy do czynienia z nabłonkiem płaskim. Jednocześnie nie ma potrzeby produkcji dodatkowych ilości hormonów. W przypadku gdy tarczyca zaczyna wydzielać hormony pod wpływem TSH, ilość zapasów, a także ich objętość, zmniejsza się. Komórki na powrót stają się sześcienne, mają bowiem teraz więcej miejsca. Dodatkowo, dążąc do stanu spoczynkowego, zaczynają produkować hormony. Komórki pęcherzykowe tarczycy magazynują również sam jod i jego zawartość wynosi około 600 µg/g tkanki.
Oprócz komórek nabłonkowych w miąższu tarczycy znajdują się także komórki C (przypęcherzykowe). Pochodzą one z grzebienia nerwowego. Są to duże komórki o owalnych jądrach, najczęściej leżące na obwodzie pęcherzyków, czasem także pomiędzy nimi. Należą do układu komórkowego APUD. Produkują one hormon – kalcytoninę oraz somatostatynę i serotoninę.
unaczynienie i unerwienie:

  • Unaczynienie:
    • tętnice tarczowe górne (od tętnic szyjnych zewnętrznych)
    • tętnice tarczowe dolne (od pnia tarczowo-szyjnego - od tętnicy podobojczykowej)
    • tętnica tarczowa najniższa - wśród 5-10% populacji (od łuku aorty)
  • Odpływ krwi żylnej:
    • żyły tarczowe górne (do żyły szyjnej wewnętrznej)
    • żyły tarczowe dolne (do żyły szyjnej wewnętrznej)
    • żyła tarczowa najniższa (zwykle większa od pozostałych) (do żyły ramienno-głowowej lewej)
  • Odpływ chłonki:
    • do węzłów chłonnych szyjnych głębokich (z dolnej części poprzez węzły chłonne przed- i przytchawicze)
  • Unerwienie (współczulne i przywspółczulne):
    • nerwy tarczowe górne
    • nerwy tarczowe środkowe
    • nerwy tarczowe dolne
    • sploty tarczowe górne
    • sploty tarczowe dolne

regulacja pracy tarczycy:
Praca tarczycy jest regulowana dwojako. Produkcja i wydzielanie hormonów metabolicznych jest pod kontrolą układu podwzgórze-przysadka i działającego na zasadzie ujemnego sprzężenia zwrotnego (wydzielanie hormonów tarczycy wpływa ujemnie na wydzielanie TSH, hormonu układu podwzgórze-przysadka, pobudzającego tarczycę). Wydzielanie i produkcja tych hormonów może także zachodzić na skutek pobudzenia układu współczulnego, którego zakończenia adronergiczne dochodzą do komórek pęcherzykowych tworząc z nimi synapsy chemiczne. Stanowi to istotny element w reakcji obronnej organizmu, mobilizując zapasy. Regulacja produkcji kalcytoniny zależy tylko od stężenia wapnia we krwi.
U kobiet mogą wystąpić zaburzenia w pracy tarczycy podczas ciąży, co wynika ze zmiany w regulacji hormonalnej u kobiet ciężarnych.
Wydzielanie trijodotyroniny i tyroksyny przez tarczycę jest regulowane bezpośrednio i pośrednio.
Wydzielanie hormonów tarczycy zwiększają:

  • hormon tyreotropowy TSH (wzmaga wychwytywanie jodu przez gruczoł tarczowy i wiązanie jodu z białkiem oraz przyspiesza proteolize tyreoglobuliny)
  • TRH tyreoliberyna działa na gruczoł tarczycy pośrednio przez tyreotropinę TSH
  • zimno (pod wpływem termodetektorów w ośrodku termoregulacji podwzgórze wydziela TRH działając pośrednio na gruczoł tarczowy)
  • wazopresyna, adrenalina (zwiększają wydzielanie hormonów tarczycy do krwi).

Prawidłowa czynność hormonalna tarczycy jest nazywana eutyreozą.
rozwój tarczycy:
Tarczyca powstaje z endodermalnego nabłonka dna pierwotnej jamy ustnej, w pobliżu otworu ślepego. Rozwój rozpoczyna się w 4. tygodniu życia prenatalnego. Tarczyca wędruje, by ok. 7. tygodnia osiągnąć pozycję ostateczną - przednią powierzchnię tchawicy. Komórki C tarczycy mają odmienne pochodzenie - V wewnętrzna kieszonka skrzelowa.
ewolucja tarczycy:
Filogenetycznie tarczyca pochodzi od endostylu, który u niższych strunowców (bezczaszkowców, osłonic) służył do pobierania pokarmu.
działanie hormonów tarczycy:
Hormony tarczycy mają bardzo rozległe działanie. Ich najważniejszymi funkcjami jest regulacja metabolizmu oraz regulacja gospodarki wapniowo-fosforowej. Jednym z nich jest tyroksyna, która przyśpiesza przemianę materii.

  • tyroksyna (T4) i trójjodotyronina (T3)

- wzmaga podstawową przemianę materii
- pobudza syntezę białek
- zmniejsza poziom cholesterolu we krwi

  • kalcytonina - przesuwa wapń z krwi do kości, zwiększając uwapnienie kości

choroby związane z zaburzeniem pracy tarczycy:
Tarczyca ma ogromny wpływ na funkcjonowanie całego organizmu. Dlatego też jakiekolwiek zaburzenia w jej pracy mogą powodować poważne następstwa.

  • Nad- i niedoczynności
    • Niedoczynność tarczycy
      • Wole obojętne
      • Niedorozwój umysłowy
      • Hashimoto
    • Nadczynność tarczycy
      • Choroba Gravesa-Basedowa
      • Wole nadczynne
      • Tachykardia
  • Problemy anatomiczne
  • Nowotwory
    • Wole guzowate

Leczeniem chorób tarczycy zajmuje się dziedzina medycyny zwana Endokrynologią.

Przytarczyce
Przytarczyce, gruczoły przytarczyczne (łac. glandulae parathyroideae, ang. parathyroid glands) - dwie pary gruczołów produkujących parathormon. Jest on odpowiedzialny za zwiększanie poziomu wapnia we krwi obniżając tym samym zawartość w kościach. Poza tym obniża ilość jonów fosforanowych we krwi. Niedobór powoduje tężyczkę objawiającą się nadpobudliwością mięśni i nerwów. Nadmiar natomiast powoduje zbyt dużą ilość wapnia we krwi co przyczynia się do tego, że nasze kości są słabe i łatwo ulegają urazom. Gruczoły przytarczyczne osadzone są w masie tkanki łącznej otaczającej gruczoł tarczycowy pod górnymi i dolnymi biegunami tarczycy. Wydzielają one parathormon odpowiedzialny za regulację poziomu wapnia we krwi i płynie tkankowym. Stymuluje on uwalnianie wapnia z kości i resorpcję wapnia z kanalików nerkowych. Aktywuje witaminę D, która zwiększa ilość wapnia wchłanianego w jelicie. Wydzielana przez tarczycę kalcytonina działa antagonistycznie w stosunku do parathormonu. Gdy stężenie wapnia wzrasta ponad normę, wytwarzana w tarczycy kalcytonina hamuje uwalnianie wapnia z kości. Znajdują się pod górnymi i dolnymi biegunami tarczycy.
zaburzenia czynności przytarczyc:
Nadczynność przytarczyc

  • pierwotna nadczynność przytarczyc (hyperparathyroidismus primarius)
  • wtórna nadczynność przytarczyc (hyperparathyroidismus secundarius)
  • trzeciorzędowa nadczynność przytarczyc (hyperparathyroidismus tertiarius)

Niedoczynność przytarczyc jest główną z możliwych przyczyną wystąpienia hipokalcemii.

  • uwarunkowana brakiem parathormonu
    • pierwotna niedoczynność przytarczyc (hypoparathyroidismus primarius)
    • wtórna niedoczynność przytarczyc (hypoparathyroidismus secundarius)
  • rzekoma niedoczynność przytarczyc (pseudohypoparathyroidismus)

Przytarczyce produkują parathormon, nawet więcej niż zwykle, jednak receptor dla parathormonu nie funkcjonuje prawidłowo. Spowodowane jest to defektem białka G.
charakterystyka hormonu przytarczyc:

  • parathormon (PTH) - jedyny hormon produkowany przez przytarczyce; małe, parzyste gruczoły leżące na rogach tarczycy. Jest to podstawowy hormon regulujący gospodarkę wapniową w organizmie (wraz z innym hormonem antagonistą kalcytoniną, produkowaną przez tarczycę). Parathormon powoduje uwalnianie jonów wapnia z kości (które są głównym rezerwuarem jonów wapnia dla organizmu) do krwi, wówczas gdy poziom tych jonów we krwi spada.

Grasica

flickr:4674254504

Grasica (Thymus) i jej położenie w klatce piersiowej.


Grasica (łac. glandula thymus) to gruczoł znajdujący się w śródpiersiu przednim, tuż za mostkiem. Otoczony jest torebką łącznotkankową. Zbudowany jest z kory podzielonej na zraziki przegrodami łącznotkankowymi i z rdzenia wspólnego dla wszystkich zrazików kory. Zrąb tego narządu stanowią, w przeciwieństwie do innych narządów limfatycznych, komórki nabłonkowe pochodzenia endodermalnego. Charakterystycznymi cechami grasicy są zjawisko inwolucji, czyli gromadzeniu się w narządzie tkanki tłuszczowej żółtej oraz występowanie w części rdzennej tzw. ciałek Hassala Jednym z jej hormonów jest tymozyna.
Głównymi komórkami grasicy są limfocyty (tymocyty) i komórki nabłonkowe.
Grasica powiększa się do 2 roku życia, pozostaje duża do okresu dojrzewania, po czym zmniejsza się. Jest centralnym (pierwotnym) narządem limfatycznym, kontrolującym rozwój obwodowych (wtórnych) tkanek limfatycznych (węzły chłonne, śledziona) w życiu zarodkowym i okresie dojrzewania, ich kompetencji immunologicznej w okresie poporodowym.
Komórki grasicy wędrują do obwodowych tkanek limfatycznych i zasiedlają je. Po tym procesie układ chłonny może funkcjonować nawet po usunięciu grasicy.
Niezbędna jest dla rozwoju odporności organizmu.
We wrodzonym braku tego narządu układ chłonny jest niewykształcony i istnieje upośledzona immunologiczna odporność komórkowa wraz z całkowitym brakiem gamma-globulin lub zbyt małą ich ilością.
Podczas przerostów oraz w jej nowotworach (grasiczak) często występują:
  • miastenia,
  • układowy toczeń trzewny
  • niedokrwistość aplastyczna
  • inne choroby autoimmunizacyjne

charakterystyka hormonów grasicy:

  • tymozyna (tymulina) - indukują różnicowanie i dojrzewanie limfocytów T
  • tymopoietyna - hamuje przewodzenie impulsów pomiędzy neuronami a komórkami mięśniowymi - kontroluje siłę skurczu mięśni (działa na płytkach motoneuronalnych w połączeniach akson-komórka mięśniowa)

Trzustka

flickr:4674254552

Trzustka (Pancreas).


Trzustka (łac. pancreas) - gruczoł położony w górnej części jamy brzusznej składający się z części wewnątrzwydzielniczej (hormonalnej, odpowiedzialnej za wytwarzanie m.in. insuliny i glukagonu) i zewnątrzwydzielniczej (trawiennej, produkującej sok trzustkowy). Jej przeciętna masa wynosi 70-100 g. Mierzy ok. 12 - 30 cm.
budowa anatomiczna:
Składa się z głowy, objętej pętlą dwunastnicy, trzonu i ogona odchodzącego w sąsiedztwo śledziony i lewej nerki. Drogi wyprowadzające sok trzustkowy, będący produktem zewnątrzwydzielniczej części trzustki, uchodzą jako przewód trzustkowy główny (przewód Wirsunga) na brodawce dwunastniczej większej (brodawka Vatera), najczęściej łącząc się tam z drogami żółciowymi (przewód żółciowy wspólny). Możliwe jest istnienie przewodu trzustkowego dodatkowego (przewód Santoriniego), który albo uchodzi do dwunastnicy na brodawce dwunastniczej mniejszej lub łączy się z przewodem Wirsunga.
Unaczynienie:
Do trzustki dochodzą naczynia:
  • tętnica śledzionowa (od pnia trzewnego),
  • tętnica trzustkowo-dwunastnicza górna (od żołądkowo-dwunastniczej),
  • tętnica trzustkowo-dwunastnicza dolna (od tętnicy krezkowej górnej).

Unerwienie:
Unerwienie przywspółczulne pochodzi od nerwu błędnego natomiast współczulne ze splotu współczulnego.
budowa histologiczna:
Komórki wchodzące w skład części wewnątrzwydzielniczej trzustki (części produkującej hormony) są zgromadzone w skupiskach nazywanych wyspami trzustkowymi lub wyspami Langerhansa. Liczbę wysp ocenia się na 1-3 milionów, a stanowią one zaledwie około 2% całkowitej masy tego narządu.
Komórki wchodzące w skład wysp trzustkowych:

  • komórki B (β) - produkują insulinę,
  • komórki A (α) - produkują glukagon,
  • komórki D (δ) - produkują somatostatynę,
  • komórki polipeptydowe.

Czynność wydzielniczą trzustki modulują neuroprzekaźniki i adrenalina:

  • acetylocholina (Ach) wpływa dodatnio na uwalnianie insuliny, gdy stężenie glukozy jest podwyższone.
  • noradrenalina (Nor) - hamuje wydzielanie insuliny.

Enzymy trawienne wydzielane przez trzustkę to:

  • amylaza trzustkowa,
  • trypsynogen - enzym aktywuje się pod wpływem enzymu enterokinazy jelitowej w pH 5,2-6,0 lub autokatalitycznej aktywacji przy pH 7,9, w dwunastnicy do trypsyny,
  • chymotrypsynogen - enzym aktywuje się pod wpływem trypsyny i pH 8,0 w dwunastnicy do chymotrypsyny,
  • elastaza,
  • lipaza,
  • nukleaza: rybonukleaza i deoksyrybonukleaza,
  • hydrolaza estrów cholesterolowych,
  • fosfolipaza A2,
  • karboksypeptydaza.

funkcje:
Trzustka spełnia dwie zasadnicze funkcje:

  • czynność zewnątrzwydzielnicza (sok trzustkowy wydzielany do dwunastnicy zawierający przede wszystkim enzymy trawienne),
  • czynność wewnątrzwydzielnicza (hormony z których najważniejsze to insulina i glukagon).

choroby:
Najczęstsze schorzenia trzustki:

  • ostre i przewlekłe zapalenie trzustki,
  • rak trzustki (część zewnątrzwydzielnicza) i hormonalnie czynne nowotwory części wewnątrzwydzielniczej (wyspiaki),
  • torbiel trzustki,
  • kamica przewodów trzustkowych.

Chorób o znaczeniu ogólnoustrojowym takich jak cukrzyca i mukowiscydoza nie zalicza się do chorób tego narządu. Chorobami trzustki zajmuje się gastroenterologia.
charakterystyka hormonów trzustki:

  • glukagon (komórki A) - podwyższenie poziomu cukru we krwi
  • insulina (komórki B) - obniżenie poziomu cukru we krwi
  1. obniża stężenie glukozy(cukru) we krwi, ułatwiając transport glukozy do komórek
  2. zwiększa syntezę białek i tłuszczów

Względny lub bezwzględny niedobór insuliny jest przyczyną zaburzeń gospodarki węglowodanowo-lipidowej z cukrzycą włącznie, zaś jej niedobór jest przyczyną hiperglikemii.

  • somatostatyna (komórki D) - hamuje wydzielanie hormonów jelitowo-żołądkowych oraz hamuje działanie gastryny, cholecystokininy i insuliny na gruczoły trawienne
  • polipeptyd trzustkowy (komórki PP) - hamuje wydzielanie enzymów i wodorowęglanów przez trzustkę.

Nadnercza

flickr:4673631717

Schemat nadnerczy, widok od przodu (góra) i widok z tyłu (dół).


Nadnercze, inaczej gruczoł nadnerczowy (łac. glandula adrenalis), parzysty, niewielki (waga około 4 gramów) gruczoł wydzielania wewnętrznego położony zaotrzewnowo na górnym biegunie nerki.
Nadnercza składają się z części korowej i rdzeniowej różnych pod względem budowy i czynności. Kora stanowi główną masę gruczołu - około 90% całego nadnercza. Składa się z trzech warstw o różnej budowie histologicznej: kłębkowatej, pasmowatej i siatkowatej.
Kora wytwarza hormony:
  • glikokortykoidy (syntetyzowane w komórkach warstwy siatkowatej i pasmowatej), z których najważniejszy jest kortyzol,
  • mineralokortykoidy (w warstwie kłębkowatej), z których najsilniejsze działanie wykazuje aldosteron,
  • niewielkie ilości hormonów płciowych - androgenów (w warstwach pasmowatej i siatkowatej).

Rdzeń nadnerczy wytwarza katecholaminy. Stale wydziela do krwi niewielkie ilości adrenaliny. Natomiast wszelkie stany emocjonalne, takie jak gniew czy strach, powodują nagłe wydzielanie do krwi dużej jej ilości. W rdzeniu nadnerczy produkowane są też niewielkie ilości noradrenaliny.
Hormony wydzielane przez korę nadnerczy utrzymują równowagę wodno-mineralną organizmu (aldosteron), pomagają również w sytuacji długotrwałego stresu, podnoszą stężenie glukozy we krwi.
Unaczynienie:

  • tętnica nadnerczowa górna
  • tętnica nadnerczowa środkowa
  • tętnica nadnerczowa dolna

hormony nadnercza:
Hormony kory:

  • mineralokortykoidy (produkowane w warstwie kłębkowatej, głównie aldosteron) - zwiększają resorpcję sodu z moczu pierwotnego a ułatwiają wydalanie potasu
  • glikokortykoidy (produkowane w warstwie pasmowatej)
  1. zwiększają poziom glukozy we krwi
  2. hamują syntezę białek, ograniczając odporność
  • androgeny (produkowane w warstwie siatkowatej)- przyspieszają syntezę białek i wzrost organizmu; odpowiadają za rozwój drugorzędowych męskich cech płciowych

Hormony rdzenia:

  • adrenalina:
  1. zwęża naczynia krwionośne krążenia skórnego nerkowego i trzewnego
  2. rozszerza naczynia krwionośne tętnic wieńcowych i mięśniowych
  3. pozostaje bez wpływu na krążenie mózgowe
  4. zwiększa częstość skurczów serca
  5. podwyższa ciśnienie krwi
  6. rozszerza oskrzela i zwiększa tempo oddechu
  7. podwyższa poziom glukozy we krwi
  8. przyspiesza rozkład tłuszczów
  9. rozszerza źrenice
  10. poprawia przytomność umysłu
  • noradrenalina - utrzymuje wysokie ciśnienie krwi

Jądra

flickr:4673631757

Przekrój poprzeczny przez lewą stronę stronę moszny i lewe jądro.

Worek osłonki pochwowej (tunica vaginalis) jest rozciągnięty


Jądra (łac. testis, dosłownie – świadek, orchis, testimonium virile, grec. dydimis ) to męskie narządy rozrodcze u ludzi i zwierząt. Samce człowieka posiadają 2 jądra, które znajdują się w mosznie – worku skórno-powięziowym, wywodzącym się ze ściany brzucha.
U człowieka jądra są położone poza obrębem ciała, zawieszone przez powrózek nasienny w worku mosznowym. Jest to spowodowane tym, że spermatogeneza zachodzi wydajniej w temperaturach niższych niż ok. 37 stopni Celsjusza, panująca wewnątrz ciała.
Mięsień dźwigacz jądra (musculus cremaster) wchodzi w skład powrózka nasiennego. Dzięki skurczom powrózka nasiennego, wywołanym zbyt niska temperaturą, jądra są przywodzone do ciała. Rozkurcz umożliwia ich odwiedzenie. Jest to swoisty mechanizm termoregulacyjny. To zjawisko jest znane jako odruch mięśnia dźwigacza jądra. Zachodzi ono także w odpowiedzi na stres (jądra zostają podciągnięte ku ciału w celu ich ochrony podczas walki; zjawisko to wykształciło się w toku ewolucji) oraz podczas orgazmu.
Zwykle jedno jądro wisi niżej od drugiego (zazwyczaj lewe). Jest to głównie spowodowane różnicami w strukturach naczyniowych po prawej i lewej stronie. Uważa się, że jest to kolejne ewolucyjne przystosowanie mające chronić jądra przed uderzeniem jedno o drugie.
funkcja:
Podobnie jak jajniki (których są odpowiednikami), jądra są składnikiem dwóch układów: rozrodczego (jako gonady) oraz endokrynnego (jako gruczoły dokrewne). Funkcje jąder, to:
  • produkcja spermy (plemników)
  • produkcja męskich hormonów płciowych (m.in. testosteronu)

Obie funkcje jąder, spermotwórcza i endokrynna znajdują się pod kontrolą hormonów produkowanych przez przedni płat przysadki:

  • lutropiny (LH)
  • folikulotropiny (FSH)

struktura:
Pod wytrzymałą, włóknistą osłonką-błoną białawą (tunica albuginea), jądra zawierają bardzo delikatne kanaliki nasienne (tubuli seminiferi) kręte (contorti) i proste (recti). Kanaliki są wyłożone warstwą komórek (m.in. komórkami podporowymi-Sertolego), które od okresu dojrzewania do późnego wieku produkują plemniki. Kanaliki nasienne kręte przechodzą w kanaliki proste, tworzące sieć jądra (rete testis), z których następnie wychodzą przewody wyprowadzające, prowadzące do najądrza (gdzie nowo utworzone komórki dojrzewają), następnie do nasieniowodu (vas deferens) i dalej do przewodu wytryskowego (ductus ejaculatorius), który łączy się z ostatnim odcinkiem-cewką moczową. Pod wpływem pobudzenia seksualnego, plemniki zaczynają przemieszczać się przez przewód wytryskowy do części sterczowej cewki moczowej, skąd w czasie orgazmu są wypychane przez prostatę (dzięki skurczom mięśni) na zewnątrz prącia.
Pomiędzy kanalikami nasiennymi znajdują się komórki śródmiąższowe-Leydiga, które wytwarzają testosteron i inne androgeny.
hormony jądra:

  • androgeny (testosteron) - pobudzają rozwój zewnętrznych narządów płciowych męskich; determinuje męską sylwetkę oraz owłosienie i zachowanie typu męskiego

Jajniki
Jajnik (ovarium) – jest narządem parzystym, występującym u samic zwierząt i u ludzi. U dojrzałej kobiety ma kształt spłaszczonej elipsoidy o wielkości 3×2×1 cm. Jajniki leżą wewnątrz jamy otrzewnej przy bocznych ścianach miednicy na tylnej powierzchni wiązadeł szerokich macicy, do których przywiązane są za pomocą krótkich krezek. Górne bieguny jajników objęte są przez jajowody. Jajniki służą podwójnemu celowi – wytwarzaniu komórek jajowych oraz wydzielaniu żeńskich hormonów płciowych, estrogenów, progesteronu i inhibiny.
Od chwili osiągnięcia przez kobietę dojrzałości płciowej (pokwitanie) aż do wygaśnięcia jej funkcji rozrodczej (menopauza – przekwitanie), tj. przez okres około 35-40 lat – co ok. 28 dni dojrzewa w jajniku tzw. pęcherzyk Graafa, zawierający komórkę jajową. Dojrzały do pęknięcia pęcherzyk ma średnicę około 1 cm, a komórka jajowa około 0,2 mm. Gdy pęcherzyk pęka, jajo dostaje się do jajowodu, a z pozostałej części pęcherzyka powstaje ciałko żółte, którego wydzielina jest konieczna dla umożliwienia wszczepienia zapłodnionego jaja w śluzówkę macicy.
Estrogeny są wytwarzane w ciągu całego życia kobiety, progesteron zaś produkowany jest jedynie w okresie dojrzałości płciowej i to wyłącznie w drugiej połowie cyklu miesiączkowego oraz w czasie ciąży.
hormony jajników:

  • estrogeny (estradiol):
  1. rozwój cech płciowych
  2. popęd płciowy
  3. regulacja cykli menstruacyjnych
  • progesteron:
  1. ostateczne przygotowanie macicy do przyjęcia blastocysty
  2. kontrola przebiegu ciąży
  • relaksyna - hamuje skurcze mięśni macicy; rozluźnia spojenie łonowe w czasie porodu
O ile nie zaznaczono inaczej, treść tej strony objęta jest licencją Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License